ТӨЛӨГӨН

КАСЫМБЕКОВ

8 томдон турган

чыгармаларынын жыйнагы

БАСКЫН

VI

ТОМ

«Бийиктик»

Бишкек 2008

УДК 821.51

ББК 84 Ки 7—4

К 22

Төлөгөн Касымбек.

К 22 Чыгармалар жыйнагынын 8 томдугу. Баскын.

Роман. — Б.: «Бийиктик», 2008. — 264 б.

ISBN 978—9967—13—378—5

Кыргыз элинин кылымдык тарыхын көтөрүп келе жаткан реалист сүрөткер, таасын илимпоз жазуучунун бул романы «Сынган кылычты» толуктайт. Жалпы тарыхый жүрүшкө түшкөн бир элдин экинчи жарымы, тагыраак айтканда, түндүк кыргыздын Россия империясынын оторчулук экспансиясына кабылышы берилет. Ошол үчүн роман «Баскын» деп аталат. Бу биринчи китеби сыяктуу, баскындын логикалык жыйынтыгы он алтынчы жылдагы трагедия толук көрсөтүлгөн «Чапкын» романы менен бүтөт.

К 4702300100—08 УДК 821.51

ББК 84 Ки 7—4

ISBN 978—9967—13—378—5 ©Касымбеков Т., 2008.

БИРИНЧИ БӨЛҮМ

I

1859—жыл…

… биринен бири бийик, биринен бири тунук туу чоку… те бир тегиз карара мелтиреген түбүнө дейре ак кар, көк муз…

Көк менен тийишип, көктү түбөлүк тиреп көтөрүп тургансый… башы кайда, аягы кайда… жылчыгы, бир жаракасы жоктой… бир бүтүн улуу дубал…

Тилмери бирдеме деди, улам кайра дүрбү салып турган Венюков, кулагына илинген жок, эчтеме чен да, тең да келе албай турган ажайып көрүнүшкө арбалып көз ала албай башын чайкап, не муну көргөзгөн бактысына ыраазы, не бир жалгызсыраткан сүр сезгени, үнсүз, сөзсүз жүзү өзү жылымдап, кайра башын чайкап, азыр көрө калгансып, аңкайып, оозу жарым ачылып тура берди капитан.

Күбүрөндү өзүнчө:

«Ыя… каягында жүрүшөт «кара», «жабайы» дегендери?..»

«Ичинде го, — деп, аяр жооп кылды тилмери, — алардын жатагы да, сепили да ушу муз тоолор…»

«Таш коңулдары, үңкүрлөрү көп болот ко, мынча — көп аянт ээлеп калган муз дубалдын түптөрүндө? »

«Көп го, көп болбосо киши кийиктер бир кыштан эле чыкпай калышмак. Жаз алдында кийиз алачык тикелешип, бу этекки жайыкка отурушат, жай келгенде те наркы бийиктерине жайлап кетишет…»

Биртке ушундайча пикирлешкен соң жол алышка буйрук кылды да, дагы эле те көк менен туу чокулардын тийишкен сызыгын тиктеген бойдон алдына тартыла келген атына минди капитан.

Гүл баскан жашыл теребел, зоопарктан гана көргөн тотукуштан күзара бир түркүн кооз чымчыктар дүпүрөгөн көп атчандын канат серпиле жолунан чыга, анча чоочуу жок, кайра конуп, сайрап, элкин сайрандап жүрөт. Кайдадыр, алысыраак күкүк үн берет, бир нече жолу жөжөлөрү темир канат болуп калган кекилик бапырап жолукту. Ээн-элкин, паренде бакма сыяк жоош.

Эске тутуп, көңүлүнө кубаныч толуп, эмики өргүгөн жерде эле көргөнүн да, сезгенин да, кол дептерге чокулан коё бергенге ниет кылып келе берди «география коомунун мүчөсү» Венюков.

Сары Өзөн менен Ысык-Көл аралыгындагы алдын ала байкоодо «кепке ийкем» делинген кара кыргыздын аз тынай уругунун бийи Жантайга кош маани кат жиберген соң ушу Кара-Коңуздан нары түбүндөгү жаңы бекемделе баштаган аскер чебинен бир отряд козак алып, сыр билер жана кошумча күч катары казактын ошол кездеги орус башкармалыгы түзгөн майда «султан» атыктырылган бири баштаган оор топ дөлөнгүт коштоп, толукшуган жай алдында кара кыргыз жерине ат бастырып, келип турганы эле.

Тунук Чүй куду көкмөк суюк каухар болуп көлкүлдөп, жер бүткөнү бир аккан кунунда «шарп», «күрп» этип, күн нурунун чагылышына жараша көк, саргылт көк болуп кубулуп, жылтылдап, кылтылдап агып турган.

Бир аз өргүүгө команда боюнча отряд аттан түшүп, а «султан» Бекештин кошуну суу жээги— не жамырап кетишти.

Сууга жүткүнө берди аттар, козак ээлери коё бербейт, улам жүткүнөт, улам коё бербей силке тартып, туруп калышты.

— Ичсе болобу мындан?— деп койду капитан Венюков «султаны» жакка.

— Ичсе болот ко, — деп жооп кылды өзү да чөлдүн шор башатынан башканы дайыма татып жүрбөгөн чөл баласы, ачык кепил боло албай, эки анжы — агын суу го.

«… көнбөгөн немелер, суусагандан көп ичип алып, ичтери ооруп чыкса, бөөдө күнөөкөр болуп отурабыз…» деди ою.

Жүткүнгөн аттарын коё беришти кай бирөөлөр. Ушул учурда желкеден аны бир көз карап тургандай болду Бекешке, суу аккан күнбатыш жактан да ошондой сезиле калды, күндөп да, түндөп да көп жүргөн неме элтейип, көңүлүнө бир бүдөмүк кооптонгон сезим чылымдын түтүнүндөй баш кеңгиретип киргендей. Сызылдатып суу шимирип турган атын тиктеди, жо, ат тынч.

Сууга карашалап калган экен ат, эми суусуну канып, ич уруна демип алып, селт эте жанагы шек келген жакка каранып калды. Козак орустар муну менен иши жок, а адамдын, не жылкынын шабыртын, караанын сезген ат ушинтип каранарын билген Бекеш көз кыйыгын ат караган жакка салып, үлгүрбөй калды «ой, бай» дегенге.

Эки жактан удургуп чыкты көп атчан.

Баштаган, сүрөгөн бир тажаал чаңырык, арттагы адыр, беттеги күдүр бирине бири чаңырыкты ыргытып ургансып, кошулгашыл «каңгыр», «шаңгыр» жаңырыктап кетти.

«У-у-у! У! У!»

«Айт-тайт! Айт-тайт!»

«Ур! Ур! Ур-а!»

Өрөөн чууга да, дууга толуп, эрдемсиген ат жалында оолугуп, коркконго ал кош көрүнүп, ат дүбүртүнөн жер дүңгүрөп, жер теңселип кеткенсиди.

Казак даласынан мындай букманы көрүп калган чыйрак козактар командасыз эле сыңар тизелей отура калышып, ок менен тегерене коргонуш кылып, кылкандай мылтык суна калышты.

— Ок чыгарба! Ок чыгарба бөөдө! Жакын келишсин! Ок жетер болсун! — деп турду капитан Венюков.

Бири минип, бири мине албай шашып калган Бекештин кошунун кар көчкүдөй каптаган көп атчан куюндай имерип, кымкуут болду орто. Кимиси ким экени айрылбай, бирөө жалаңач дардактап баш калкалап, бирөө кылыч тап кыла атка жөөлөтүп, бирөө куу найзага тепчилип, бирөө аттан оодарылып жумгалакташып, жан берген, жан алган кармашты элтейише көздөн өткөрүп турду отряд да, капитаны да.

«Күрс!», «Күрс!» этип, «кытайчанын» огу жака-белге жер челип түшүп калды бир убакта. Каяктан атылганын ким болжойт бу кымкуутта?!

— Чегинебиз! Орун которобуз! — деди капитан, артка кетүү мүмкүн эмес, Бекеш өзү кыйын абалда, ошол тегерене коргонгон топ бойдон, Чүйдүн нары бетинен окшойт, «кытайчадан» тез алыстамакка тоо этектеп, күнчыгышка беттеп жыла баштады отряд.

— Ок чыгарба! Ок чыгарба! — деп жүрүп отурду капитан Венюков, ок чыкса, кокустан бирөөнө тийип жыгылса тиги өлүп каларын ойлобогон жабайы кыргыздар өчүгүп, аларга бет буруп калышы ыктымал экенин болжоду.

Согушуш милдети эмес, кайра буларга «жакшы каш-кабак» көрсөтүп, өзүнүн «тынчтык жана илим» деген чүмбөт жамынган экспедициясынын ишин кедергисиз бүтөрүп кайтмагы зарылдыгы кантип эсинен чыксын?!

«Мейли, өзүлөрү менен өзүлөрү болушсун, «урушуп», «жарашып» көнүшүп калган эки тууган жабайылар…» деди Венюков, «султанынын» абалы не болоруна күйгөн да, караган да жок.

Көп солтонун кошуну үстөмдүк кылды эң акыры.

— Отур! Отур! — деп, зиркилдеп, ат алкынтып аралай бастырып жүрөт Байтик. — Отур, былк этпе үмүт кылсаң жаныңдан!

Бу «колго түш» деген кеп, кай бир аты астындагы дөлөнгүт дыркырап качып, көбү кол кайтарышты токтотуп, кай бири «не кылсаң ошо кыл» дегенчелик көмкөрүнө сулап калышты.

Колунда «чоң камчы» булдурсун, аргымактын улам бир жагына эңкейип, «тааныш барбы», «не бирдеме айтабы» дегенсийт дөө Байтик.

«Чоң камчы» шилтенип кетеби дейби, үрөйү учкан дөлөнгүттөр тик бага албаганы, ошол салбырап отурганы, ошол сулап жатканы бойдон, акырын «ыракым кыл», «жан соога» деген күңк, мыңк болуп, бирок «ыракым» болоруна ишенгени аз, бар болгону кылтылдаган биртке үмүткө гана ой илешип калган. Жо, шилтенбей өтүп жатты «чоң камчы».

Өңү жок, деми жок нестейип отурган Бекештин башына акырын түртүлдү «чоң камчы»:

— Йе?! — деди Байтик күркүрөй. — Сен кимсиң?!

Бекеш булдурсунду башынан кыжыры келе шылгап:

— Таанып ал! — деп эрдемсиди. — Мен! Султан Бекешмин!

— Жо, жок! — деди Байтик күлө. — Ууру элесиң сен!

Тууганына душман ээрчитип келеби «султан» деген?! Ыя?!

Улам тездеп, күн чыгыштап жылып, акыры карааны көрүнбөй кетти баары тегиз бат атар мылтыкчан «Тынчтык жана илим экспедиция».

Эрте камына эгилген күздүк буудай кува көгүл ирең болуп, жаңы богок жарып, желсиз ыргалып калган, мугамырлардын арпасы ичинде бир дагы эрбейген отоо чөбү жок, сары каймактап бышканга камынган, а кечирээк айдалар даны тоголонору кырк күндүк таруу эми саргыл жашыл тарта уюлгуй бой көтөргөн.

Жол билбей, нары кысталыш, үрккөн отряд керилген эгин жайга дүргүп аралап келе токтолду. Кишиники эместей тажаал чаңырык, жер теңселткен дүбүрт жок арттан, айлана тынч, көңүлдөрү жайлана калды.

Тизгин бошошо түшкөн соң аттар ооздугу чыкпаган бойдон эле үстүгө көйкөлгөн эгинге кире, үстүндөгү ээси башын тартып койбогон соң, барсылдатып оттой башташты жаш эгинди.

Жер ээн, эгин кароолсуз, ал чөлкөмдө коруган, огожо болгон киши кебетелүү айбан көзгө түшпөйт. Деги эмнеден коруйт? Кыбыр эткен мал да жок ко?!

— Бизди көрүп, качып кетишкен окшойт, — деди капитан Венюков.

— Азыр эл жайлоодо, — деп түшүнүк берди тилмер.

— Ну—у, «жабайы» дейсиз, жабайылыгы ушубу?! Бу эгинди ким айдап, ким багып берген дейсиз, накта эле дыйкан эл турбайбы буларың?!

— Бу жер кайракысы, а төмөндө сугат жерлери да көп, шалы айдашат арпа түгүл!

Оттоп турган аты тез башын көтөрө кала, чайнаганы дароо токтоло, те күн чыгыштан көрүнгөн айры белес тарапты тиктей салганда жүрөгү кылт деп, кеби оозунан түшүп калды тилмердин. Дагы киши кийикче тажаал чаңырык, дагы дүпүрөтө ат коюлуп чыгабы?!

Аны көрүп, сестене түштү капитан да.

Эки атчан… ээрчише ат бастырып… ылдыйлап келе жатышат…

Тезинен акырын үн салып, отрядды согушка өңүт алдырды капитан Венюков.

Казак даласынан өткөн узак жол көрсөткөн, бетме-бет кылычташыш анча ийгилик берген жок, а булар илгертен жалаң бетме-бет, куу найза кыйылып, кыңырак колдон түшсө бирин бири алка жакадан алып, аттан оодарып, камчылашып, кээде көбү, кээде баатырлары жеңип келген. «Жаа» дегени жакынга өтө коркунуч курал, бирок «жебесин» баарыга жеткилик кылыш кыйын, ошон үчүн атайын мергендер тобуна гана берилет, мерчемге, буктурмага гана коюлат, кабылбай айланып өтүп кетсе пайдасы тийбей кала берет. Дайым колдо болсо бу бат атар, алыстан тийер мылтыктан өтөрү жок, ушу көк тиреген ак тоого жеткирген жеңиштер ар бир орус жоокеринде болгон урматы улук «ок атардын» гана кызматы го.

Отряд капитанга артка ийиле эки канат болуп тизилип, аттын чылбыры ар биринин колунда, сыңар тизелеше кыркалай мылтык сунуп, өскүлөң буудайдан төбөлөрү көрүнүп көрүнбөй жапырт от чыгарышка даяр болуп, кескин дем тартпай калышты. Кана, самсып чыгып көрүшсүнчү?!

Эки эле атчан, жай, түз ат бастырып келе беришти, эч ким жок артында.

— Жай адамдар экен, — деди акырын тилмер, капитан али ишене бербеди, бүт отряд колго маша карышып, көз айрыбай, чук этпей, эки атчан жактан бир шойкон гана күтүп тура беришти. А эки атчан көк чаар мончоктой тигилген көздөргө, үңүрөйгөн мылтык оозуна бетме—бет келди. Шойкон жок!

Бири ак жөжөдөй бүрүшкөн абышка, бири али бетинин сары түгү күбүлө элек өспүрүм. Бала камчысынын башына ак кол жоолук байлап, көрүнсүн үчүн көтөрө кармап алган.

— Же корукчу, же корккон кишилер, — деди тилмер.

Баш ийкеди капитан:

— Сурачы, кайдан жүрөт булар?

Сурагыча «сары түгү күбүлө элек» тик карап, кескин бирдеме айтты, кабагы үйрүлгөн жок, кирсиз бала көзү айкын, жооп талап кыла токтоло калды. Аны баласынта ырайым күлүмсүрөп, анан өз кожоюнуна жүз багып:

— Чын эле корукчулар экен, — деди тилмер, — неге дейт, эгинди тебелеп, атыңарга жедирип турасыңар дейт, бу бир бечаранын аштыгы го дейт, ушу кишичиликке жатабы дейт бу балакай!

— Чын, — деди «география коомунун мүчөсү», — кишичилик болбой калган, айт, кысталыштан, кечирим болсун, аз-зыр буудайдан чыгып кетебиз!

Буга сүйүнүп кете койгон жок «балакай», калыс сөз калыс түшүнүлгөнү гана тымызын ыраазы кылып, иреңи кылча өзгөрбөй назери түшүп турду «орус төрөгө».

Кыя тиктеп, абышка орус төрөгө кадыресе көкүрөгүнө кол коё таазим кыла, андан соң өспүрүмгө тиктенип, баш ийкенип, көп эле бирдеме айтты тилмерге.

Сөзү болсо айтар, коёр кинеси болсо коёр киши ушул абышка деп болжошкон, а абышка баятан бери бир ооз ачкан жок, арада болгон биртке сөзгө не оң, не терс кабак көрсөткөн жок. «Кайдан келдиңер?», «Кайда барасыңар?», «Мына бу тебеленген, желген буудайдын түшөр түшүмүнүн баасын төлөйсүңөр!» деген сөз чыгарын болжоп калды капитан.

Тилмер күлүп:

— Не деп турат мына бу?! — деп алды эч ишеничи жок. «Элчи» дейт ко бу балакайын?! — деп котормолоду. — Жантай бийдин өз уулу, Шабдан дейт ко?!»

Кайта айттырып, ана сүйүнгөндү андан көр, кабагы жарк ачылып, ат темине барып, «элчинин» колун алды капитан Венюков.

31-май күнү Чоң-Кемин чөлкөмүндө болду «Тынчтык жана илим экспедиция» отряды.

Мурда катка жазылган «бир сөөм жер» жөнүндөгү убаданы кара кыргыздын аз тынай уругунун билерманы Жантайга көзмө-көз айтып, аныктады капитан Венюков.

«Немене үчүн

«…бир сөөм да жериңерди албайбыз,

биз падышабызга тиешелүү болгон

чөлкөмдөрдү көрүп гана чыгабыз…»

деген мурда катта келген убаданы эле кайра укту Жантай, укту да «бу качантан булардын падышасыныкы болуп калды экен» деп, таң болду.

Улук империялардын жер бөлүшүш мүдөөсүнө ылайык өткөн 1858-жылы эле орус-кытай келишими болуп, ал келишим боюнча бу улук тоонун нары бети Жакыпбектин жети шаарлуу Кашкар мамлекети эсен турганына каралбай толук бойдон Кытай таасирине, а бери бети үч ордосу бар бүткүл Түркстан Орус империясынын ыгына ыйгарылган. Бу чөлкөмдөрдү ар бири кандай «өздөштүрсө» бирине бири эч тоскоол болооо жагы эки тарабына бирдей пайдалуу эскерме кылынган.

Муну «орус төрө» чечмелеген жок, бу окуялардан караманча кабарсыз кара кыргыз «ким берип койду экен» деген дили макул болбогон ойго кабылып, маң болду.

Чүйдүн эки жээгин чалгындоо ишин ошол эле 1859-жылы бүтөрүп, Көлүнө да, күн жүрүштөгү бийик тоо чөлкөмүнө да бийлиги өткөн Сары Өзөндөгү Бишкек калаасын алыш келе жактагы 1861-жылдан кечиктирилбөө Батыш Сибирь генерал-губернатору Гасфорддун аныктамасы эле. Бул маселе Александр IIнин алдында атайын Кеңешмеге коюлуп, «бу стратегиялык мааниси бар мерчемди алыш 1860-жылы ишке ашырылсын» деген бүтүм кылынган.

Гасфорд төрө тезинен жылдын башы февралында эле Чүйдүн күн жүрүш оң жээгин топокартага түшүрүш, аскер керегине, саясий мааниси боло турган жагдай үчүн чалгын иштерин жүргүзүшкө атчан козак орус аскеринен шатыраган эки отряд аттандырды. Бири ушу генштабдын офицери капитан Венюков, Сан-Таш аркалы Ысык-Көлгө ашырылган Голубев башына коюлган отряд.

«Сарыбагыш» аталган бир уруу кара кыргыз ичиндеги «аз тынай». «Аз иши аз», «аз укугу аз» деген атадан калган сөз, илгертен келген арман чек. «Чоң ичинде чоркок», «көп ичинде жалтаң», «бар ичинде калтаң» жүрүп, акыркы бийи Жантай «бөлөктү бөтөн» дебей, «жакшыны жатым» дебей, бир киши менен да, уруулуу журт менен да өтө кылдат мамиле кыла суудан кургак, кыргындан соо чыгып жүргөн жетик аяр.

Жербайын өз чоң атасы Атаке Жырык бий курашкан Кан ордо ойго жакын, жолго алыс, а бу казактын кең даласынан өтүп, чегине келип турган орус ойго алыс, жолу жакын.

Тектин илгерки ынтымагын бүгүн бузбай, батасын унуткарбай ордого «өгүз өлбөсүн», ат түгүндөй көп орустун сүрүнөн жүз үйрүй албай «араба сынбасын» мамиле кылып, дайыма «сүйөп сүйлөп», «сүйөп иштеп», аз тынайын көпкө тете көтөрүп жүргөнү жүргөн.

Жыйырмага жаңы чыккан али бетинен сары түгү күбүлө элек кенжесин үрөйү, дили башка адамзаадалардын «Тынчтык жана илим экспедиция» деген тобуна кошту Жантай.

«Жер көрсө көрүп кетишсинчи, көргөндөн төшү түктүү кара жер арыктап калмакпы?!» деди ою.

«Кара бол, кокустан дагы бирөө чочоңдоп коюп, бөөдө жаңжал чыгып кетпесин, бөөдө бушман башыбызга түшпөсүн, жетимге жөтөлдүн кереги не, кошо бол, өзүң бой көрсөтүп, жүйө айтып, буларды эптеп коргоп, акыры келген жолуна кайра салып кел…» деп, көзүн тиктеп, баланын жандүйнөсүн аңтарып, күңкүлдөп аткарып калды.

Балага атадан өткөн сынчы барбы?!

Колу тынбай улагада куурай жагып, үй ичин жарык кылып, кишини таң калып тиктеп отуруп сөз тыңдаган, теңине тең, жумшак, оозунан терс, уят бирдеме чыкпаган бакыраң көз кува жүлүн балага алдыртан ата мээри түшпөй койбогон го?!

Бир алака болуп калган жай адамга, ушул эле Токмоктун беги кадырлуу Атабекке баланын колуна өзүнүн таанымал тебетейин берип, эч кимге айтылбай турган ишти «бүтөрүп кел», же эки тууган бирдеме талашып мушташып калган болсо «чоң камчысын колуна карматып, «тындырып кел» кылган көп ирет. «Эмитен не түзүк, не бузук жумуру башты көрсүн, топ көрсүн, эл көрсүн…» деп, «атаң барда эл тааны, атың барда жер тааны» кылган, адилеттин ак жолуна, кишиликтик ыйык жобосуна салган.

Таалим да, тартип да ошол, ата сөзү эки болбойт. «Тынчтык жана илим экспедиция» тобунда эч бирөөдөн кемсинбей, эч бирөөгө чоңсунбай, өз жолуна басып, өз ордуна отуруп, өз адилет сөзүн сүйлөп, чыпчаң бир ай кошо жүрдү бала Шабдан.

Көл этеги чени Чогу-Тал.

Жер көрмөк азгырып, ушул ортодо жолгошуп калды эки «экспедиция».

Мына, миң уккандан бир көргөн, көйкөлүп жатат көл деген. Ана Теңир өзү айланта курган ак коргону, ак каймалдын чуудасындай сейрек булуту андан ак эмес, көк тиреген туу чокулардын ар жеринде аардуу белбагындай оролуп, көмкөрүлгөн көк алдында күн нуруна жараша, овонун же жылымына, не салкынына жараша бирде саргылт, бирде көгүлтүр тартып, зыңгырап турат улуу тоо.

Көл бети ошол табында каралжын көк, кыйгач тийген нурга, үстүндөгү аванын оошу кошо эреркетип, көз ирмеле электе баятан берки көгүш тилке сыя иреңге өтө, андан нары бир жери саргыл, бир жери кызгыл тарта нечен түркүн кубула жаап койгон үлбүр шайыдай кээ жери көлбүп, кээ жери үстү шырп этпей тунуп калат.

Ово көйнөкчөндү үшүтпөй, тончонду ысытпай мемиреп, тири жанга ыракат билинет, кан дүргүп, дил кубат алганы сезилет.

Түнү кол тоңдурган, күнү мээ кайнаткан чөл казагына да, чиркейи этегинен кирип, жакасынан чыгып жүргөн орусуна да бул чөлкөм жер бүткөндүн бир бурчу эместей, бу Көкө Теңирдин «көктө турган» деген бейиши гана болуп туюлду го?!

Көл жээгине түшкөн кеңири жол жок экен.

Майда бадал, тикендүү чычырканак жыш, өтсө жабайы бирдеме аралаган жүлгөнү ээрчип, эңкейип, тоңкоюп, жөө гана өткүдөй. Кызык да, отряд эч токтолбой эптеп бир өткөөл, чыйыр издеп бөлүнө, жайыла киришти чытырманга. «Э-э!», «Ү-үй!» — деп үн салышып, «сен кандайсың», «жол таптыңбы» дешкендей, бадал шабырап ыргалып, ар жеринен козактардын кызыл сызмалы чоң бөрктөрү гана караңдап калды. Жел киргендей, куюн ойногондой бадал ичине.

Карп-курп тебелеп келген аттан булак эте күлтүңдөгөн эки боз коён качты. «Ва-а!» — деп, козак кубанып кыйкырып, чексиз өрөпкүп, ат теминип, алды чытырман, ат күчүркөнүп буйдалып, а үстүндөгү жумуру баш ач ниети менен туткудай, ач көзү менен тиштеп калгыдай обдулат. Көп жолукту, көп качты «жердин куту», өз токоюна өзүн жашырып коюп жатты Теңири.

Көлгө чыга бериште «киши кийик», «киши кийик» деген чуу чыгып калды. Эки «башчы» да, «элчи» да кулак тутпай, карабай коё алышкан жок.

Чын эле жалаң аяк, жалаң баш, көйнөксүз, ыштанбы, токулган чөппү, боз, тизеге түрүлгөн бир жумуру баш улам артын карана элтеңдеп, качып барат.

Киши кийикти азыр көргөн, кийин «тапкан ээси» болуп кала турган козак ат темине, ат үстүнөн «киши кийик» түгүл киши атып тасыккан козак шап мылтык суна берди, «тарс!» этти мылтык, үнү те көлдүн нары бетинен көктү төбөсүнө көтөрүп көрүнгөн улуу тоого жаңырыктап кетти. «А-па-а…» деген, апкаарыган үн келди түнт бадал арасынан.

«Тийди!» — деди бири, «Жок!» — деди бири, оолуккан эки козак ат алкынтып, «элчи» жетип үлгүрүп, алдын тосуп калды:

— Киши кийик эмес! Киши кийик жок биерде! — деп, демиге күңкүлдөп жиберди. Тиктей калган төрөсү Венюковго дароо которду тилмер.

— Бу чөлдө калган жатакчынын эле торпок караган баласы! Киши кийик кайдан жүрсүн, менин эле бир бечара тууганым… — деп, арына келип, корун сезип балбалактады Шабдан.

Ээликкендерин тыйды капитан Венюков.

Шатыраган бойдон көлгө киришти. Көл көлбүп, аттардын кара капталына жабыла түшкөндө бура тартыша токтолуп, кай биринин оюнда ат сугармагы бар экен, аттар искеп, ичпей чапчынып, оңдоно баштады тышка.

Эңиле жанкебине көлдөн суу алып уурттап, кайра бүркүп таштады бир козак:

— О—го! Туз го бу?!

— Куп жакшы! Деңиз турбайбы ээн жаткан?!— дешти, бапырашты козактар, тышка чыгып, аттарды коё бере чечинишип, туздуу суу кирингенге куп пайда, дардактап бой урушту «ээн жаткан деңизге».

Көл жээги шылдыраган чаңсыз кызгылт кум, кыйгач күнгө бетинен бирдеме жылтырап, те түбүнөн жарык чыгарып тургандай бирде жанып, бирде төнүп көзгө илешет.

Үлкөн төрөлөр, «элчи» кумду кытыратып, акырын калкамандап басып турушкан. Булар каерде болсо тилмер ошоерде, көлөкөсүндө ээрчип турмай милдети анын.

Кумдун ошо жылтылдаган жеринен чолуп алып, өзүнчө үңкүйүп, алаканына жайып, бириндетип, үүлөп, анан эчтеме калбаган алаканын кагынып басты капитан Венюков. Ошол тапта «элчиси» нары сууда күрпүлдөтө кулач ура «ах», «ох» дешип жүрүшкөн козактарды тиктеп турган. Моюну али жооноё элек, көк тамыры көрүнгөн, кува жүлүн өспүрүмдүн бир аз кабагы чытылгансып, бир нерсеге ыраазылыгы жоктой, аргасыздай үнсүз мелтиреп турганы көзүнө илине калды капитан Венюковдун:

Киринсе болбойбу?— деп суратты тилмерден.

Болот, — деди акырын Шабдан, — бирак биз суудан челектеп тышка алып, ошого киринебиз.

Которуп берди тилмери. Төрөнүн «эмне үчүн» дегенсип, буга дилинде макулдугу жок болуп турганын сезди Шабдан:

— Суу агат, аягынан паренде суулайт, мал суугарылат, киши ичет, ошон үчүн түшүп киринишке дитибиз барбайт, суу ыйык, — деди, — тил албаган, акыл жукпаган кишини «сууга сийген жинди» дейбиз, —деп, биртке күлө багып койду.

Бизде да ушундай го, суу ыйык го, — деп, коштоп калды казак тилмер.

Капитан Венюков:

Көл шор экен, ичилбейт ко?!

Шабдан:

Булганып калат, акыры сасып кетет, Теңир өзү таза жараткан, таза тутуш керек.

Муну да жактырып котормолоду казак тилмер. А улуу орустун улуу орусча илимгер баласы бу «эки кемпайга» «кантсин» дегенчелик кечирим кыла ойлонуп, үндөбөй мыйыгынан күлө карап, тим калды. «Те баягы отко, сууга табынган жабайы эле бойдон экен го булар…» — деп турду дили.

Нары жал камыштуу булуң тарап бапырайт, кубанган, бирине бири сүйлөгөн, кыйкырган үнгө толуп, көл суу шалпылдайт.

— Ваше благородие! Ваше благородие! — деп бир жалаңач, артынан дүргүп чуркаган топ келди, алдыңкынын колунда бою менен тең көрүнгөн кара сур жон сары боор балыкты бултаңдата бакалоорунан эки колдоп тике кармап алган. — Караңызчы! Караңызчы муну?!

Өзү төрөсүнүн алдын кыргызча «улак» кылып таштадыбы атайы, же алы жетпей колунан чыгарып ийдиби, чоң балык капитан Венюковдун бет алдына шалак эте түшүп, туйлап калды.

— О-о?! — деди капитан Венюков кармап, көтөрүп көргүсү келдиби, улам ала сала кыйкылдап үн чыгарган көл маглугун чеңгелине киргизе албай алдастап, мөңкөңдөдү. Леп жетип, аңдып туруп бакалоордон шап кармап, кере кулач жаяңды көлдүн сүрүлүп келген толкунуна сүйрөп таштады Шабдан.

— Э-э?! Бул эмне?!— деп, күйө бакырды дагдайган, салаңдаган муруту да, уюлгуган төш түгү да куйкул сары, жалаңач «балыкчы». — Биз кармасак, бу коё берсе, бул эмне деген?!

Булуң жылым, жээгине өрүп келишип, жонун чыгарып, күнгө жуушап калган көп балыкты кетер жагын тосуп, камыга аралап кысып, көптөп бирин кармап калышкан экен.

— Чын эле бул эмне деген?! — деди көзү боз мончок болуп томсоруп Венюков да.

Өлүк көлдүн сасык балыгын ашап көнгөн тилмер да ичи кетип, төрөлөрдүн күйгүлтүгүн

«капа болуп калышты жини келип…» деп, оёо сездирип котормолоду.

— Кармап не кылат?— деп сурап, астейдил таңыркады Шабдан. — Тири жан, бөөдө кыйнап, убал эмеспи, кете берсин, күнүн көрсүн!

— Жейт булар, абдан! — деди тилмер катуу, Венюковду бир карап, «тилдеп жатам» дегенди туйгузуп алды.

Шабдан:

Жо, биз жебейбиз, бу ыйык жан…

— Ой бай, — деп жиберди тилмер, — эч, эч нерсе ыйык эмес! — деди, «буларга» дешин кайра күр мөй жутуп алды.

Иши кылып, «кара кыргыз балык жебейт экен, ошол үчүн билбегендик кылып…» деп котормолоп, эки жактан кете баштаган ичти, үйрүлө түшкөн каш-кабакты кыйла жаза койгонго жарады тилмер.

Бу кадыресе жүйө, нары да ээн жерде али кыялы толук издене элек кара кыргыз ичинде жалгыз жылмакай тумшук көрсөткөн, «иш бүтөрүшкө» шарт түзгөн билермандын «элчи» балакайына орой түр байкатып алыш азырынча керексиз экени токтотту генштабдын чапчаң офицерин.

Кере кулач балыктар жону суудан чыга дүңкүйүп, ача куйруктары акырын чайпала жылып, асте калкып, а майдараактары ар башка үйүр, улам бир жакка ыктап, улам бир жакка тегиз бурулуп, түбүнөн кызыл куму шоола чыгаргансыган көгүл көл ичинде бейпил каалгыйт, үркпөйт, деги эле киши көргөн эместей. Талашкансып бирдеме, буралышып булаң эте, бири качкансый, бири артынан калбай моюндаша имериле ойноп да жүрүшөт ичинде.

Тиктеген көз көп тыштан, бирөө жүзү жылып, кубанып, бири таңыркап, а бири сугу түшүп, а биринин колунда суурулган курч кылыч, былк эткени жок. Жумуру баш, алардын сары түктүү айры аягынын арасынан сүйкөнүп, жыт алгансып токтоп оозун ачып, дагы ачып, эркелегенсип өтүп, кай бири тагдыры кулагын бирдеме шыбыш кылгансып селт куйрук серпе алыстап, кээси куду алдына тууралана булайып байырлайт.

О, Кудурет, тагдыр деген ушубу?!

Жалт шилтенип курч кылыч, шарп—шарп суу кесип, көз ирмемде нечен булайган көрк, ыйык жан тең бөлүнө кыйылып, жарылып, көк шайыдай үлбүрөгөн көл ичинде кызыл гүлдүн чогундай теңгеленип каны жайнай сары боору оодарылып, калкылдап, калдайып чыкты үстүнө.

«Вах!» «Вах!» Чегинен чыга кубанды жумуру баш! Канга аралашып, күнгө кан чагылыша аңырдай оозу ачылган үрөйлөрү канжалап көрүнүп, кыйкырык, айкырык салыша ыйык жандардын мууздалган өлүктөрүн тышка сүйрөп алчакташты. «Ох!» «Вах!» «Ох!» «Вах!»

Четине бара:

— 0-го-о, — деп көз салды «география коомунун» оголе окумуштуу ишмери, — уулоо оңтой болсун, убайлуу болсун! Ушундай да кишиси менен маглугу али аралаша жүргөн бурчу бар экен-а дүйнөнүн?!

Бу которулган жок, Шабдан үнсүз, кылыч кыйган, башы жара чабылган жаяндар кумдан четки жашыл тулаңга сыйрадан сыйра шыкала сулап жатып калганын көрүп, оозу жарым ачыла үрөйү учту.

«Бир отурганда ушунчадан жеп жиберишеби булар?..» деген күмөн ойго кабылды. «Карышкыр кыркты кырып, бирди жейт» деген эски сөз жаңырып эсине келип, али дили катая элек өспүрүм бу кызыл кыргындан көзүнө жашы кылгыра терс айланып калды.

Те маңдайкы шаңкайган терскей тоо булаңгыр, ар жеринде үйүлө көрүнгөн, улам көбөйгөнсүгөн ак булуту сур. Көлөкөсү тумандай жылып, көлдүн айдың жүзүн көөдөй баскан.

Жел ойгонду батыштан, Кызыл Омполдон! Окторула, күүлөнө согуп, бирпаста көл тармалданып, өз түбүнөн да доө силкинип турдубу, кескин толкун куралып, биринин артынан бири куйрук улаш, көбүктөнө сүрүлүп, «шарп», «шарп» кашатка чабылып, жаба-жаба төгүлө баштады жээгинде эрбейген караандын аягына.

Жаны жалгыз, дили жалгыз, тиги күчкө мас топтун шат шарданы да, мардем сөзү да, өктөм үнү да угулбай, капкара көлдүн күүлдөгөн сүр шоокумунун арасында жалгыз калды Шабдан…

II

Төрт тарабы бийик, не күнгөйү, не тескейи билинбейт, сыйра кереге таш, чыңк ылдый созулган ничке коктулуу көк жашыл каптал, те жалама ташы күнгө кызгылт туу чоку, ак кар көк-муз жакын, көгү куду чамгарактан көрүнгөнсүйт.

Саал этекте күү-шау агын суу, эрте мененкиси көүхар көк кашка, түштөн оогон ченде жылымдан ак кары эрип, көк музу ийип көбөйүп, нугун жырта ылайка болуп, агыны катуулап, үнү дүңгүрөп калат.

Бекеш суркунан жазбай, бузбай, өлүмүн моюнга алган киши ушундай болуп калабы, эч жүз бакпай, ага бирдеме айткан да бирөө жок, өзү ооз ачпай, амалкөй киши атайы казып койгон аңга капилет түшүп калган карышкырдын өзү, мелтейип отурганы отурган.

«Бу жер кай жер, кай туш?» деген суроо гана дайыма көңүлүндө, жер менен көктүн кошулган көгүлтүр ымыртка көп карап көнгөн киши оронун түбүнө түшүп калган курбаканын абалын сезет өзүнөн, ушул аны көбүнчө эзген.

Эки колун, эки аягын кууштура аттын чидерин салып коюшкан.

Таманын араң жылдырып барып, карагайдын көлөкөсүнө күн өткөрөт, кеч кирсе кайра таман жылдырып келип, туткундарга атайы көтөрүп койгон боз үйдө түн өткөрөт.

Баягы капилет чабышта эле өлгөндөн, качкандан калган оор топ дөлөнгүттү «султанын» кошо көздөрүн байлап, колун артына кайрып байлап, экиден атка учкаштыра өз аттарына таңып, баамда кыйла тынбай жол жүрүлүп, ушул таш капкага алып келишкен.

Мейли, качышсын, чидер менен кайда жетишмек, коё берсе деле өзүлөрүнчө багыт болжоп, жол таап кетише ала тургандай эместей сезилет.

Кишинин изи түшпөгөн көйкап жер да эмес ко?! Жакын эле туштан, калың карагайдын нары четинде эки-үч үйлүү айылы бар, төрт тарапта жайылган мал көп, жаш балдары чуулдап ойноп жүрүшөт.

Ушуга көңүлү бөлүнөт, ушуну көп тыңшайт туткун кадыресе алаксыйт.

Өттү күн деген саналбай, коюлар доо коюлган жок али, не жан алар, не кун алар бүтүм айтыла элек.

«Кысып жатат окшойт ко буларды орустар, ошондон го бир жаңсыл кыла алышпай турганы…» Санаа күнүгө тебелейт Бекешти. «Чабышта эле өлгөн деп койсо, нетмек, тирилтип бер демек беле орус?!» Ой тумандай оошот.

Бою уукту тиреген, жаадай ийилген, эки колу салаң, шектене үңүрөйүп тиктеген жигит агасынын карамагында, ошол багып турат.

Буга болгон тапшырма ушундайбы, туткунга кызык көрүнгөн ойноо балдарга табак ташытып, жараганына чаначка кымыз көтөртүп келип, ошо үңүрөйүп тиктегени болбосо, ооз ачпай, оокат желип бүткөнчө босогодо сыңар тизелеп карап отурат.

«Не?! Семиздин териси бышык го, терибизди алабы булар?!» — дейт өчөшкөн туткундун ою.

Бир күнү Байтик келип түштү эшик алдына. Карысы бар, жашы бар, бир топ салаваттуу кишилери коштогон.

«А-а… айтылары айтылат эми…» — деди туткун Бекеш кашкөйлөнүп, сүйүнгөнсүп.

— И—и, отурасыңарбы, баатырлар?! — деди үнү корулдап, имере тиктеп, баягы чоң камчы колунда, Бекешке токтоду көзү.

«Баатыр» деген сөз туткунга мыскыл го?! Дили макул буга Бекештин. Колго түшкөн соң угарың ушу да?!

Байтик:

Кана, не кылабыз? Кандай күнөөң бар, билесиң!

Кандай жаза, кандай айып болушун өзүң эле айтчы, чын эле «султан» болсоң.

Кашын көтөрүп тиктеп, жымыя күлө:

— Чын эле өз элимде өзүңдөй султандын биримин, баатыр, — деп алды Бекеш, — кулду «кул» десе өлгүсү келет, бийди «кул» десе күлкүсү келет дейбиз го баарыбыз?! Терикпейм мен буган!

— Жо, — деди кабагы үйрүлө Байтик, — сен казактын баш терисин кийип алган эле, тилин быдыратып кайлап алган эле, баягы эле жоо калмаксың! Сен «казакмын» деп, билбеген оруска айт. Казагым аласасы болсо өзү дооламак, береси болсо өзү эсептешмек, минтип бөтөнгө жол көрсөтүп, тууганынын үйүнө жылан болуп сойлоп кирмек эмес!

Жүз үйрө баш чайкады:

— Сен баягы эле эски атаңдан калган «жети жамандыкты» кылып жүрөсүң бизге! Бу жолу «жамандык» дегендин эки тууганды кас кылган эң жаманын кылып коюп… дагы «күлкүсү келгенин» кара мунун?! Бекеш чын эле күлдү:

— Чын эле «баш терисин кийгенден» болсом, баатыр, «жамандыктын эң жаманын» кыла алган болсом, баатыр, «не десең ошо да, не кылсаң ошо кыл, ит кылдым силерди, ыркырашып жаткыла» демекмин!

Түктөйүп, кабагы үйрүлө баштады Байтиктин. Бекеш:

— Бирак мен, баатыр, үйсүн ичиндеги өзүңдүн чапыраштыңмын, баатыр, ошо калмак гана кылар «жамандыктын эң жаманын» кылып отурамын. «Онаву шилтеди», «мунаву шыкап салды» дебейм. Чок кармагандын колу күйөт! Менин келгеним эле күнөө, өлүм го мага?!

Чидерге кошоктолгон эки колун сунуп, тиги салбырап отургандарды имерип койду:

— Ээн, урунарга тоо жок, урушарга жоо жок, бекерликтен, желиккенден атка минген, мени ээрчиген сары ооз балдар го, сүттөн ак дей албайсың, «жылкы тийген», «барымта алган», алдынан чыкканды «жыга да чабышкан» десе болот…

Тиктеп, жүйөгө, өзүнө өзү өкүм чыгарганына ийигип, «о, сөз качып кутулбаган качагым» деп, анын дили адилеттигине келгени, өлүм коркунучуна мүңкүрөбөгөнү толду өзү баатыр Байтиктин көңүлүнө.

Чидерди ал, Көкүм! — деди Байтик, баягы «үңүрөйгөн» жоогерине. Килити чөнтөгүндө

экен, туткунуна үңүрөйө тиктеп отуруп ачып, чидерин белине кыстарып алып, бошотконго макул эместей, нары үңкүйүп басып кетти Чоюбектин Көкүмү.

А туткун унчукпай, темир өйкөгөн эки билегин укаланып, отуруп калды. Салт ушу, өлтүрүлөр кастын, күнөөкөрдүн өлүмгө тартыларында малча эч убакта кол-аягы буулбаган. Чечип, бош коюп, эркин коюп, көңүлүн сурап, жаза зорлук болбосун, күнөө үчүн болсун, байланып өлдүм деген арман калбасын кылынган эле го?! Ушу кылт келди оюна, бирок жан соога суроо эмес, кашын көтөрө, кашкөй көз тигип, тиктеп калды Бекеш.

— Кана, — деген сөз чыкты Байтиктен, — «тыяктан», «быяктан» арачачы чакырбай эки коңшунун арасын, араздыгын өзүбүз тууганча канткенде оңоп алабыз? Ушуну айтчы эми, султан!

Такала калды Бекеш, «эң акыркы сурак», «эң акыркы сынак», «эң акыркы өкүм» деп билди муну:

— Биз «айтып», «деп» бүттүк ко?! — деп алды. — Өзүң айт өкүмүңдү! Эрк сеники болуп турат, жанга жан алам десең мына, жан ал, айып салып мал алам десең ана, мал!

Баш ийкенип, кабагы үйрүлө ойлонуп, эшик алдындагы отун кертилген дөңгөчкө көчүк басты Байтик:

— «Жанга жан», «канга кан» деше берсек жара бүтпөйт, кайра ырбайт, эмики орточуң жаракаңа шынаа урат, жаңжалың кыяматыңа кетет ко, түбүңө жетет ко… — деди, өзү менен өзү сүйлөшкөн кыязы, кобуранып отуруп, бир убакта кыя назер салды Бекешке.

— Макул, — деди, — биз өчүгүшпөйлү, «жан алмай», «кан алмай» деген эски адатты биз баштап токтотсок болобу?

Бекеш таң калып тиктеп калды. Байтик:

— Тынышалы десек «айып деп» кеткен малды көбөйтүп талап кылыш да болбосун! Кеткен мал эки жактан саналсын, кайсы жактан ашык кеткен болсо ошо ашыгы гана кайтарылып берилсин. Макулбу?

— О-о, — деди Бекеш, — макул түгүл эки тууган эл эки дүйнөсүндө ыраазы болот ко?! Те илгерки бир журт кезиндегидей тынччылыгы келет ко?!

Үйүнө куш даамга чакырды Чоюбектин Көкүмү. Бекеш мейман катары төргө, баатырдын катарына отургузулуп, күрпөң кара козунун эти бышканча ошоерде уланды кеп акыры.

Байтик:

— Кийинки убакта силер жактан көп келди ууру, ала албай жүргөн акысы болбосо деле «барымталап» көп талады. Келгени, кеткени эсептелген, кыйла ашыкчасы бар биз жактан.

Унчукпай укту Бекеш. Байтик:

Ошо ашыкча кеткен малдын көзүн кайрып бере турган болгула, макулбу ушу?

Бекеш:

Жок болуп кетти го, союлуп кетти го көбү, аттиң ай…

Байтик:

А макул, — деп кыргызча марттык кылып койду, — көзү болбосо саны болсун!

Болор, — деди Бекеш эми шыр.

Кошо жүргөн карысы бар, жашы бар топ унчукпай угуп, унчукпай маани туюп, унчукпай баш ийкеп отуруп берди баштан-аякка. «Тартиби» ушунчалыкпы, кадыры, бийлиги ушунчалыкпы баатырынын, бир дагы жолу кошоматтана коштогону, не кепти жыра тартканы болгон жок.

Кол Теңирдин мөөрү дешет эки жагы тең! Кол алышып бүткөрүлдү бүтүм.

Бекештен төрт жигит бошотулмак болду. Аулуна барып, болгон окуяны, бүтүмдү айтып, берилер малды чогултуп, Чүйдөн бери кечирип беришет. Ошого чейин буерде «мейман болуп», күтүп калмак болду султаны.

Эч кандай көңүл кор болор сөз айтылбай, суук каш-кабак көрсөтүлбөй, курсагын ачырбай карала баштады калганы.

Кийинки эле жумада кайра келди Байтик. Суз, кабагы үйрүлгөн. Чек арада турган Сибирь корпусунун аскербашчысы полковник Колпаковскийдин өзүнөн «биздин улук императорубуздун кадырлы букарасы султан Бекешти тезинен бошотуп бергиле» деген коркуткан талап келген ордонун Токмоктогу беги Атабекке. Бек кыңырылат, орус менен ордонун ансыз да жакшы эмес мамилесин огобетер курчутарын сездирет. Мына, бая күнү Бекештин «дебейм» деп кымырылганы ушу, «барымтага шыкаган», «өзүнө жол көрсөткүч», «кошумча күч» эткен ушулар эмей ким?! Анан дагы, бири «кайрып бер» десе, бири чыдай албай «кайрып берем» десе, эки ортодо бүлүнгөн элдин абалын ким сурайт?! Буга дили макул болгон эмес Байтиктин. «Талапты» айтты Байтик.

— Жо, бошонбойм! — деп салды «кадырлы мейман» Бекеш. — Ырас, орустар күчкө салса бербей коё албайсыңар, бирак биздин арабыз тынбаган бойдон калат!

Чечмеледи:

— Мени орустар чыгарып берген соң менин казагым малды кайтарбайт, малы кайтарылбагандан кийин сенин кыргызыңдын ичи оңоло койбойт. Тыяктан орус шыкап, быяктан бектер шыкап, эки жактан тең Чүйдүн бири бери бетине өтүп, бири нары бетине өтүп, ээн жүргөн мал эле болсо айдап жөнөшө бермеси тынмак түгүл күчөйөт ко?!

Кесе айтты:

— Мени «бериле турган мал берилмейинче барбаймын» деди дегиле!

— Ушундайбы? — деди Байтик ыраазылыгы көзүнөн жайнап.

— Солай! — деп салды султан Бекеш.

…Башка «меймандар» чогуу башка үйдө, а султаны Бекеш «султан авроюна» жараша өзү жалгыз бир үйдө. Чидер алынып коюлган баарынан, бирок буларга анча байкалбаган үстүртөн күзөт калган. Кымыз мол, жума сайын бир жандык ысылык берилет. «Чардап эле жатышат» дегидей. Мурда «элге кеткендерден» да, кийинки «кабарчылардан» да дайын жок. Буерде мал берери тымызын муңканып, мал алары терс айлана итиркейи келип, күндөн күнгө чыдамы түгөнүп, тынчы кетип, күтүп жүрүшкөн убак.

Тышта кулан өбөк таң.

Уйку колго кирбеген үлбүрөгөн шайыдай асте сыйрыла, бир сыйкыр жарыга, жан кире төшөгүндө жаткан тула боюн сезди султан Бекеш. Шыбырт келди кулагына, үйдүн үстүндө чымчык ойноп жүргөндөй. Эми эле не дарак, не бир дөмпөк көрүнбөгөн көмкөрүлгөн көк менен төшү түктүү кара жердин өңүрү бириккен кең далада, алдында аргымак ат, топ ичинде турган эле. Түш экен го, чиркин ай?! Чымчыктын шарпасы үй тегеренди, түндүк жабуу акырын тартылды да, чайыттай көк көүхардай мөлтүрөп, жаны жалгызсыраган «ак үйлү туткун» менен тиктеше калгансыды.

Түндүк ачкан «чымчык» коңшунун бойго жеткен кызы экенин туйду Бекеш. Үч кош этек кызыл көйнөгү, кызыл тору жүзү, майышкан суксур мойну, дайыма үрөйү жадырап, селтең эте таң калгансып токтоло тиктей калганы көз алдына келди.

Үйгө кийген кайыш кепичти аягына жалаң салды, чепкени желбегей, топучан, сүлгүсү карысында, саал төмөндө шылдыры угулуп жаткан сууга басты.

Түн менен таң айрылар маалдагы жарым ымырт салкын оводо айлана ташы да, ар түркүн майда бадалы да, эми чиренип ордунан козголо баштаган эшиктеги малы да көгүл сезилет.

Сөз да, сын да жетпеген тазалыгына, жагымына, жомоктогу тири жанды кайра жашартар, өмүр узартар ыйык мүрөк ушубу?!

Кош канаттуу өтпөгөн улуу тоонун ак кар көк музу ийиген мүрөк жылжып, таш тегеренип кулдурап, күмүш көбүктөнө аласалып жаткан.

Кол жетер жакын отурду султан Бекеш. Те жер каймактагандан бери сүрсүп турган музунанбы, нугундагы ар түркүн кыртышынанбы, жээгиндеги миң тамыр чөбүнөнбү, бир коңур жыт искелет, ным шапатасы асте желпип тургансыйт. Эч деле күйүп кетер ой жок ошол тапта, түпсүз, жоопсуз ойдон жан жадаган, атайы эч нерсени эстегиси келбей, чарчап өзүнөн өзү, ныксырап көпкө отуруп калды.

Эми колун сууга сала:

— Эй… — деген зекиген асте үн сезди артынан, нес боло артын каранбай, колун суудан тартпаган бойдон токтоло калды Бекеш.

Үн:

— Ичкенге, мейли… даарат алышка болбойт агын сууга, султан… Тышка даарат алыңыз,

тышка…

Көкүмдүн үнү, дайыма капилетте не артынан, не алдынан пайда боло калган Көкүм, анын үңүрөйгөн бир кеги турган көзү дайыма чекеге кадала берет. «Султан дегени» кекеткени! «Ие?!» — деп айгайлаша берсе айгайлаша бермек, кимди ким жеңмек?! А «тышка» деген эскертме жөн эле «эскертме» эмес анын кыжыры, бирок ошо сындырып койду адеп билген Бекешти.

Жулунуп тура:

— Эй! — деп ачуу чаңырып жиберди, тиги үй эшигинен көрүнө калган өз жигитине карай. — Чөөгүн!

Оң кончто булдурсун, эки аягы тышына ийилген, эки колу салбырай тизеде, баягы үңкүйө басканы, нары кетти Көкүм.

Бекеш да тик баккан жок ага, анткен менен чөөгүнгө суу алып, челчең басып, даарат алып отуруп да, өлө капа кейпин кетире албады көзүнөн, анын кайгысы кайра жаңырып келди оюна.

Көңүл билги, түзү ийги өмүрлүк жан жолдош жубунан өлүп айрылып калыш кимге гана болбосун орду толгус касирет. А жанга өлчөгөн жакшы атын алдырган бу тынчы кеткен заманда эр азаматка андан кем эмес кайгы, дайым оболоп жүргөн элкин куш эки канаты тең сынып, не өлүп эле тынбай, не тиринин катарында болбой жер боортоктоп, жумаланып калгандай го, аттиң ай?!

Дуу чыкса байгеге чапкан, чуу чыкса жоого минген жалгыз буудан атын тиги беттен түн баатыры бир үйүр жылкысына кошо айдап кеткен экен. «Жылкы жылас болсун, ошондон нары! Кайтса болду мага Суркоён…» деп, Көкүмдүн үмүтү да, а жок, «жан алар» талабы да ушу «султан» деген кишиде. Жакшы аттын айыбы эрдин не каны, не куну экенин султан Бекеш куп билет!

Күнүгө ушу, көнгөн жер эмес, кыбыланы тушмалдап жүз буруп, өзүнчө акырын азан айтып алып, эки ирекет сүннөт, эки ирекет парыз багымдат намазын үйдө окуду Бекеш.

Бирөө менен жүз көрүшсө, бирөө менен биртке кобурашса алаксыйт.

Тышка чыкты, коңшунун зайыбы уй саап калган экен. Сулуу кыз жейрендин жетилген улагындай серең эте, элтең карана, дагы баягы, таң калгансып токтоло тиктеп:

— Ава, от жагып берейин а? — деди жүзүнөн багы жайнап.

Дили ыраазы болуп, баш ийкеп койду Бекеш. Жалаң аяк экен, оюн салган улактай ыкчам, сереңдеп жөнөдү, улам нарылап, кызыл көйнөк жылт-жылт эте кызаңдап кетти.

Түнкү айсыз кара асмандын өңүрүн жарыгы чийип өткөн жылдыз сыяк көзгө илинбей калды кызыл көйнөк. Жыгылып кетти бейм? Камтама боло түштү, кашы үйрүлө, турган жеринде туруп калды Бекеш.

Кайра булаң этти кызыл көйнөк. Элтең, селтең жүгүрүп, өрүлгөн беш көкүл оңго эңилсе оңго төгүлө сеңселип, солго эңилсе солго көйкөлүп, кочушуна кебезге ороп алган тырмактай чогун карана кара көөлөнтпөй улам кочушун үүлөп, жылт жаңырса ага өзү жалтылдап сүйүнүп келди сулуу кыз.

— Шашпай, күйүкпөй эле келбейсиң да, ананайын… — деди Бекеш.

Күлө:

— Өчүп калабы деп… — дегени менен кошо бапырап кирди үйгө, — те айылдын башынан алдым, коңшулардын кечинде көмгөн оттору өчүп калыптыр, от издеп жүрүшөт өзүлөрү!

Колу лыпылдап, чала чокту как тыпынга ороп, кош алаканына алып үүлөп, үлп эттире шамча жангызды, очокко салып, үстүнө куурай сындырып жакты сулуу кыз.

Чытырап күйө, бирпаста ойсоңдоп, бийлеп чыкты саргылт кызыл жалын, бирпаста денди да, жанды да жылытып, үйгө толду, үзүр болду ыйык от.

Куду эликтин эрке улагындай селтең эте ордунан тура:

— Эми жылынып отуруңуз, ава! — деди, көз ирмеле электе үч кош этек кызыл көйнөктүн арты булаң, кызылашыгы кызаң эте үйдөн чыгып кетти кабагы дайым жадырап жүргөн кызыл жүз.

— Кем болбо, каралдым, кем болбо… — деди, көзү жайнап дилкеш Бекеш.

Кең дала, алдыңдан капилет газел үркүп, леп токтой кала, селтең эте сени карап, бакыраң көз жалжылдап, кайра селтең эте секирип кетсе да, ошо көз ирмемде ал төп жаралган көрк көңүлүңө канча кубаныч, канча кубат таштап кеткен го?!

Эки алаканын отко тосуп, жылым сезип отуруп, баягы көп санаанын бирине дагы кармалып калды Бекеш.

Үңүрөйгөн көзү келди көзүнө Көкүмдүн, тымпыят, кабагы үйрүлгөн, күйүтү күлүк аты, аны таап берип анан кутуласың мындан! Тыш капилет шырт деп, ал эшикке келгенсип, келмек түгүл бир жыртыктан шыкаалап тургансып, эти үрктү тымызын. Йе, тиктебей жүрдү беле?! Эми эле кеткен жандын келбетин өзү тартты көз алдына. Жагып берген оту эки алаканынан жымырап өтүп, тула боюн ысытып дем кошуп, анын мээри төгүлгөн кызылы кызыл, агы ак жүзү кыйналган жанын жылытып, эзилген көңүлүн көтөрдү.

Көз кубанткан көрк өмүр, үңүрөйгөн доо өлүм, Ортодо калган…

III

1860—жыл…

Эки полковник созулган сары адырдын этекки бир тумшугунда эки жакка дүрбү салып карашып, акырын өзүлөрүнчө күбүрөшүп, баш ийкешип, кайра дүрбү салышып, сөз үзүлүп, жер өңүтүн акмалап турушкан.

Улуу тоо көрүнбөйт, атайы ошолордон жүз үйрүгөн сыяк күз мезгилинин көгүл булутун үлбүрөтүп жамынып алган. Те төмөн өтөгү, сары каймактанган жайык чыгыштан батышка тыптынч керилип, оңго-солго дүрбү имерген эки чоочундун көз алдында жатты Сары Өзөн.

Жем арпа орулуп, кырман четине жыйылган, бозолук сары таруу боолонуп, башын жерге байтик кылып коюлган, буудайга орок жаңы гана түшкөн, дыйкан атпай кыбырап, тирилиги менен алек болуп жүргөн убак эле.

Түндөп тиги Кара-кастек аскер туругунан чыгып, тынбай жүрүп, бел ашып, генштабдын полковниги Циммерман баштаган эки канат аскер, Сибирь корпусунун аскербашысы полковник Колпаковский өзү башчылык кылган чалгын отряд таң кулан өбөктө 23-августь күнү Сары Өзөн чегине келип турган.

Баягы эки «экспедиция бүткүл Көл, Сары Өзөн жеринин топография картасын белгилеп, Чүй кайдан агып, кайда куюп соолорун, ошондой эле кайсы жолу кайда барарын, кайсы жолу кайдан келерин, бир туруктан бир турукка катнашы кандай болорун, аралыгы канчалык экенин, ал эми үтүрөйгөн «чеп» коргондорунун дубалы таштанбы, же кесилген баштанбы, же жөн эле саман кошо чылаган ылайданбы, толук тактады.

Бу жерлерди «жердеги бейиш» деп атады, «бейиш» гана эмес, Империя үчүн Кокон түгүл бүткүл Түркстанга бетме-бет, Түркстан түгүл алакалаш Кытайга сес болор стратегиялык мерчем, жана да жарым жабайы туземчисин эптеп ымга көндүрүш жалпы каратып алуу компаниясына орчун саясий өбөлгө экенин аныктады.

Сибирь корпусунун штабына отчет жазып, «бу жерлерди быйыл эле каратып ала берсе болот» деген сунуш берген «бир сөөм да» албай турган генштабдын офицери Венюков.

Бирок «быйыл эле» эмес, бу стратегиялык мааниси чоң чөлкөмдөрдү колго алуу император Александр IIнин өз алдында такталган, «келерки 60-жылы жүзөгө ашырылсын» деген императорлук улук бүтүм болучу.

Жер ээн, теребел тынч.

Бишкек жакка да, Токмок жакка да алдыга чалгын жиберилген, тосуп келишмек, али жок. Улы Жүз казактарынан кийинки жылдарда «барымталаш» атайын күчөтүлгөн соң быякта көрүнгөн эле казак «барымтачы» катары кармалып калышы ыктымал.

Өзү чалгын отрядын баштап, көрүнөө ат бастыртып, «байкоого» чыкты полковник Колпаковский.

Тийишет баатырсынганы, коркогу кымырылып жөнөйт да?! Улам токтоп, ат үстүнөн төрт тарапка дүрбүлөп каранып келе берди. Эч жерден чаң, жалгыз да, топтонгон да караан көзгө илинбейт.

Көлөкө жери көгүлтүр, күн жайылган жери алтын болуп жылтылдап, көлкүлдөп жатат кең түз.

Эки атчан таамай дүрбүдөн, алдыңкынын аты кылтылдаган кара жал сур жорго, келе беришти түз эле, мурда эле көрүшкөн окшойт.

— Тынч… сүйлөбө … — деди полковник. Жардап токтоп калды отряд.

Камчылуу оң колун көкүрөгүнө алды сур жоргочон, башында кыйыгы кызыл ак калпак, куба жүлүн, али сары түгү күбүлө элек өспүрүм экен.

«Салам айтты» — деп которду секин ооз кыбыратканын тилмер.

Тигилип тиктеп, улам жүзү жымыйып, акырын согончок кага утурулай ат бастырды полковник. Боолгоду, те баягы 1855-жылы генерал-губернатор Гасфорд өзү Үч алмалыга келип өткөргөн «Чоң ордо» менен «кара кыргыз ордосу» баш коштурулган жыйынга келген он алты жашар балакай экенин тааныды. Мындай үлкөн топко өкүл болуп келген балага орустар да, өзүлөрүнүн тууган деген казагы да таң калышкан. «Чоң ордо» чөлкөмүн былк эттирбей кармап турган аскердин башчысы кызыгып, атайы жанына үйрүлтүп, кадырлы Чокан Чингисович экөвү ортого ала сөз тартышып да көрүшкөн, ысмы оюнда калган.

— Ну-у, — деп, мулуңдап ат сала барып, өзү кол алышты, — Шаби-и?!

Өзү «Шабдан» десе, тилмер казак «Чабден» десе тилине будоо болуп, ал өзүнчө оңойлотуп «Шаби» деп алган.

— Кабар болуп… — деди «Шабиси» да, «кандайы жолугат» деп жүрөгү үшүп келген, Кудай жалгап, «бир көргөн таанышы» чыкканына ичтен кубанып, — алдыңызды тосуп келип калдык…

Ишин кыла баштады тилмер.

«Ким кабар айтты экен? Чалгыны бар го булардын биздин казактардын ичинде?» — деп ойлонуп ала койду полковник өзүнчө.

Түшүштү аттан, аскербашынын атын адьютант алып, сур жоргону колун артына ала жетелей катарлаша басты Шабдан. Биртке имериле токтошту. Бу «кара кыргыз ордосунун» бир кадырлы бийинин уулу, атасынан «элчиликке» келгенин сезип, «элчинин» ниетин да болжоп: «… ордонун элине жаман оюбуз жок, бирок ордонун ханы улам эле биздин аскер турган чептерибизге быяктан кол салдырып, бизге өзү тийиштик кылып тынчытпай, ошон үчүн биз дагы анын быяктагы чептерин бузуп салалы деп келдик…» деген түшүнүк берди полковник.

Бала элчи узун бойлуу коңур сары мурут аскербашыны таңыркагансып, а ички ою те башка жакка кетип, көз ирмебей тиктеп калды.

Кана, кантесиң? Жыйым, терим бүтө элек, эл жайлоодо, саалде кар кысат, кала берише албайт, түшөт кыштоолоруна, каяша кылса кырылат. Не күчүң, не куралың бар буларга туруштук кылар?! «Кубанып» эмес чоочунуп, кантсе да бир кепке келишип, көп чабылган өз айылын, өз үйүн бөөдө коогадан корчолоп калыш ниетинде болгон. «Ит тартышы курулган күндөн бүгүнкүгө чейин бүтпөгөн ордо, аттиң ай, ат түгүндөй көп орус түгүл чокулап тийген калмагынан, чочоңдогон казагынан коруй албаган соң кантебиз?!» деген атасынын ыйлактаган кейиши эсине түштү, кейпи көз алдына келди.

«Маң болуп калды бала!» — деп ойлоду полковник.

«…биз бир бечара элети элбиз, бектерге өчүксөңөр ыгына жараша ошолордун өзүлөрү менен ачылышып алгыла…» деген өзүнө куп керек жооп алды полковник.

Баш ийкеп, эркелеткиси келип, далыга кагарда «бала элчи» кабак да бүркөбөй, ошо жадыраган эле калыбында далысын асте тартып, кактырбай бой жыйрып алды.

«0-го, баласынттырбайт турбайбы бу өзүн?!» — деди полковник ичинен, ага жакты бу.

Өзүнчө мурдунан «мыңк», «күңк» этип, сур жоргону имерип карап, жылтыраган саргыл боз жылбырска түгүн сылап көрүп, өзүнчө баш ийкенип, те тереңинен от жангансыган кызгылт көзүн дагы түбүн көргүсү келгендей үңүлүп тиктеп, дагы баш ийкенип, тамшанып койду Колпаковский. Бирдеме деди акырын тилмерге.

— Мунун тукуму не делинет дейт, — деп которду тилмер.

— Кара байыр дейбиз, — деди Шабиси, — бирак баары эле ушундай боло бербейт — түсү да, кыялы да, күчү да.

Тилмер которду, полковник башын ийкеп, жоргону кушбаш ээринен нары итерип, бери тартып, жорго казыктай бекем экенин сезип:

— Да-а… — деп алды өзүнчө өзүн өзү кармана албай шалактаган ат атпайды көп көргөн кавалериянын полковниги.

— Буга өйдө, ылдый бирдей, бир атырылган бойдон кетет, жазбайт, күнчүлүк жолго тердебейт, — деди Шабдан которуш үчүн эмес, тилмердин өзүнө.

Өзүнүн да көзү түшүп калган тилмер:

— Бу деген миңден бирөө гана чыгар буудан! — деп, үн көтөрө өзүнөн атайы кошумчалап которду «тартып алсын» деген ой дилине келип.

Эликтей тобурчак бой, бир кучак омуроо, сүмбөдөй курсак, көмкөргөн казандай соору, кең чаткаяк, буруя түйүлгөн булчуң! Көзүнө таң калды өзгөчө, «кишинин көзүндөй, баатырдын көзүндөй…» деп алды ичинен аскербашы.

Баш ийкеди, андан соң назери жоргого токулган жабдыкка түшө баштады. Кашы күмүш, теке мүйүз көчөт чийилген кызгылт сары булгары кайыш капталган кушбаш ээр, өңүрлөрү чийме упуке тердик, кылт этсе шырыктаган күмүш көмөлдүрүк, күмүш салаңдары эки жагынан ылдый төгүлгөн куюшкан. Тердиктин түрүнө да, темир нускага жабылган ак күмүшүн да жээгин бойлото өчпөс кара ныл ыскыт чийилген, ак күмүш менен кара ныл биринин чырайын бири ачып, шайкеш көрк сездирет.

Ой басып, эрини кымтылып турган полковниктин боз туздай чекир көзү ат жабдыктан өтүп, эми ээсине акырын кайра имерилди.

Сур жорго, көркөм ат жабдык, жашынан мурда эсине кирген «бала элчинин» токтоо кува жүзү, кызыл кыюу төбөсү бийик ак кийиз баш кийими, сары тайлактын назик таакысынан жасалган жеңил узун этек камзолу, кемери, аягындагы тумшугу чукчуйган каңтарма күрөң өтүгү, колундагы эликтин шыйрагынан сап кылган кичинекей камчы бирине бири жарашып, бири бирин толуктап, табийгыдай көрк болуп турганын байкады баамчыл көз. Угуп эсинде калгандан, музейден көзү чалгандан ой чүргөлүпбү, те илгерки даңкы жер жарган «алтын» атанган Ордонун тагына мураскор мырзасын тирүү көрүп тургандай сезим келип турду ага.

«Көңүлү түшүп калды окшойт…» — деп болжоду Шабдан. — Көңүл гүл, бат өнөт, бат солуйт, адам көңүлүн сындырыш күнөө, куш этмек сооп! Жаштайынан кулагына сиңген, көкүрөгүнө жат болгон бул маани. Ат каатпы ага?!

«Соорусуна суу койсо төгүлбөгөн» деген кара жал сур жоргосун «эски тамырынын» алдына өзү тартты Шабдан. Жылуу деп сүлөөсүн ичик кийгизген, сулуу деп сурдан жорго мингизген бий атасы «атыңы тарт» деген эмес, бу улук төрөнүн тааныганына, жүзү жылым болгонуна астейдил ийикти «бала элчи». Казак арасында көп жүрүп, бул элдин салтына көнүгө калган адам токтолбой сунуш кылды өз атын. Буга эмес, анын манчыркабай, ыңгыранбай, теңсинип, кубанып сур жоргонун чылбырын алганына өзү кошо сүйүндү бала Шабдан.

«Ий-йа?!» деген чарк эткен үн чыкты, караса башындагы жамгыр кагарын[1] шалпайтып, үзөңгүсүн кере тээп, казак кептенген бирөө турат. «Ий-йа, жау кыргыз, не аттан ауп калгансың, ий-йа?!» — деп табалады. Үнү чөө, көзү түлкү, ушундай терс көрүндү бу кыталышында Шабданга.

«Эй, — деди акырын, — тегиңи билген казак тууганым болсоң «жау» дебейт элең, «атам кыргыз» дейт элең, сен казак ичиндеги казактын баш терисин кийип алган эле бирөө окшойсуң!»

Тиги өзүнчө маашыр, өзүнчө кубанычта, куду эле чөөдөй кыңшылап күлүп, нары бастырып кетти.

Мына, кошо ат бастырып калышты. «Бу казак чалыш кайдан?» — деп акырын сурады тилмерден Шабдан. «Тезек султан жүз элүү дөлөнгүт ээрчитип кошо жүргөнүн, болсо ошолордон бирөө болорун» укту.

Бир күн тынымдан, бир күндүк «байкоодон» соң 26-августтун таңында аскер Чүй дайрасын кечип өтүп, төрт тарабынан курчады Токмок «сепилин». Эки гана «кытайча» замбиреги, жүз сарбазы бар «сепил» он орудиядан турган орус артиллериясынын күчүнө туруштук кыла алган жок. Кыйрап, тири жаны бат атар мылтыктан кырылып, эң акыры сепилбашы «өткөрдүм» деп, курун мойнуна салып келип берди, жо, «өткөрүп» алган жок «сепилди» полковник Циммерман. Коштоп жүргөн «султанынын» дөлөнгүттөрү ичин талап, узун чачтуу ургачы көрүнсө талашып, өз ара жулкулдашып чыгышкандан кийин бу ылай менен колектен урулган жаман коргон сөрөйдү өрттөтүп, ички тамдарынын бир дагы тике дубалын калтырбай жардырып таштады…

Жангарач бий өзү жалгыз бешим намазын окуп отурган эле, чоочун дүбүрт чыкты, буза алган жок намазын, түшүнүксүз асте кобур үн угулду. Шашкансып кирди бирөө, намаз бүтө элек, акырын чыгып кеткенсиди кайра. Сеждеге койгон бешенесин көтөрбөй, бирок сол колтугун жарып чыгардай болкулдап кетти жүрөгү.

Былк этпей, шилиси көрүнүп отуруп, намаз акырына жетип, оңуна, солуна салам беришин өтөп, намазы кабыл болушуна тилек кылып, бата кылган соң «…келген экен…» деген өкүнүч жулунуп кирди көңүлүнө. «Кайда Жангараш?!» деген айгай укту казакча. «…Келсе орус келет эле Токмоктон бери, а бу казагым кайдан жүрөт?..» — деп, ой толгонуп, үңкүйүп өйдө болду ордунан.

Чыкты эшикке, бир тарабында үрөйү башка, чекирейген ырайымсыз боз көз орус атчандар, бир тарабында мыйыгынан кытмыр күлө караган «өз казак туушкан» атчандар дүүлүгө келе тирелип калышкан, бери бастыра берген Тезекти тааныды.

— Ий-йа, Жангараш, тынч гана намаз окуп отурасың го, — деп калды «султан» Тезек үнүнөн кекээри сезиле, жүзүнөн табасы көрүнө күлгөн боло, — эч неме билбегенсип?! Ий-йа?!

— Салам айт, качак тууган, оболу, — деди Жангарач бий, — башта «төрөсүнүп» жүрчү элең,

укканбыз, эми орус жандап, «султан» деп койсо «султансынып» жүрөт дейт, билерсиң, жөөгө атчан салам айтмай кичипейил салтыбыз эле го акыры, билерсиң, канча ирет кас, жат болуп кетсең да?!

— Сага айтылар салам башка!

Боло келген «барымта», «доо» кийинки убакта айрыкча көбөйүп кеткен, ар биринде айтар кинээси бар «эки тууган» алыша түшчү эки жырткыч сыяк күркүрөй көздөрүнөн өч, кек төгүлүп, бет келишип калды.

«Дүң-ң!» — деп, алыстан Бишкек жактан атылган замбирек үнү келди ошол тапта.

Сөөмөйүн чочойтуп койду мулуя «султан» Тезек:

— Ана! Сага айтылган салам!

«Дүң-ң…», «Дүң-ң…»

— Ого! О-го! — деди полковник Циммерман, ошоякты каранышып, тилмер аркалуу Тезек экөвү Бишкек чебин аткылоо башталганын канагаттана кобурашып калышты.

«Дүң-ң…», «Дүң-ң…»

Замбирек кайдан күрсүлдөп, огу кайда дүпүлдөп жатканын сезди кара кыргыз, а булардын көзүнчө «угуп укмаксан», «билип билмексен», иреңи өзгөргөн жок.

«Дүң-ң…», «Дүң-ң…»

Жаңырыгы те бийик тоо жактан үзүл-кесил, экиленгени да чалынып жатты кулагына.

— Мейли, эл агасы келгенче, түшүшсүн орус төрөлөр, сөз башташа берели, — деди, «султан» жакты бир карап алды, — а бу «тууган» аралашпасын.

Муну «котормодон» угуп, биртке көз кадап тиктеп, башын чайкады полковник.

«Унабады…» — деп которду казак тилмер.

Чукчуя бир көзү менен жер тиктеп: «Ыя, бу не? Жекече, өзүнчө сүйлөшкөнгө унабаганы не үчүн?..» — деди ичинен аяр бий. Тирмейип, орус төрөнүн чулуйган бетин, үйрүлгөн кабагын аңдып токтолду, көзү тилмерге ооду, а тилмер өзүнчө «жау кыргыздын» акыбалын акмалап, өзүнчө кымыйып турган. «Йе, мына бузуку, мына «көй тууган», — деп алды аяр, — болду, болбоду, ушу шумпай терс айтты го?..»

Тилмер «сүйлөшө албайм деди» деп койгон эле. Муну сезген аяр тилмерден жүз үйрүп, түз эле чоюлган төрөнүн өзүн беттеп, күлө бага тизгинден кармап:

— Кана, азиз мейман болгула, аттан конгула, түшкүлө үйгө… — деп, үйү жагына кол жаңсап, баш ийкеп, жаңжап жиберди.

Ийкем абышканын жылуу кабагынан «сүйлөшпөй» коё турган неме эмес экени туюлуп, «түшкүлө», «мейман болгула» дегенин «котормосуз» байкагансып, назери түшүп калды полковниктин. Муну көрүп, ат үстүнөн сөз бүтпөйт, өзүлөрү деле түшүшүп доого отурушмак болучу, куу Тезек алдын алып:

— Йе, түшөбүз! — деп, өзү түшө баштады. «Түшкүлө деп атат» — деп котормо кылды тилмер. Сөз бары ырас, ошон үчүн келген, унчукпай сол аягын ээр кашынан ашыра камчыланар жактан «тап» эте аттан түштү полковник Циммерман.

Үй бүлө, төрт түлүк, эл жайлоолордон ылдыйлай элек. Кыштоодо, эгин жайларда жыйым, терим менен жүргөн эл гана болгон. «Жоо келди…» деген суук кабар күн чыгыштан соккон жел менен кошо угулган соң, не бар не жок, капылда калбас үчүн Байтик даяргерлик көрүшкө кеткен. А өлүм дегенден коркпой калган кары бий келсе «тил табышышка», чабуул болсо өзү барымта болуп токтотушка баш байлап отурган эле.

Кең күзгү өргөөгө бастек бойлуу, денеси нык, чулуйган аскербашы, дагы үч майда чини, аларга көлөкөсүндөй ээрчиген, көздүн агы менен кошо имерилген «эски тааныш» куу Тезек, тилмери киргизилди. Калган орус, казак эки топ эки чоң көк сөгөттүн ортосуна көлөкөгө өзүлөрүнчө ийрилтип, шырдак, төшөккө жай алдырылды.

Эң мурда эле бири кайыш жанбаштыгынан шише сууруп, тамшана мөлтүлдөтүп куюп, бакылдаша «ийгилик үчүн» шыңгытышты, көңүлдөрү ашкере көрүнөө көтөрүлүп, чоңу, кичинекейи айырмаланбай бапырашып ысылык жешти.

Дасторконго эңилбей, арак ичилип жаткан жерден эчтеме ооз тийбей, тамшанбай отура берди Жангарач, «келиң» деген да бирөө болгон жок.

Бир убакта:

— Биз, — деп сөз баштады аскербашы, — мына бу силерди эзген кокондуктар бизге да өзү тийишип жатышат! Бу жердеги иттин күпкөсүндөй «сепилдерин» кыйратып таштабасак тынчышпай турган. А силерге тийбейбиз.

«Биз силерге тийбейбиз» дегениң «… андан соң эсептешебиз силер менен…» деп койду Тезек берген казак тилмер.

«Көптү көргөн» «узун акыл» деген бу «жөн опузабы», «чын ниетпи» болжой албай, дилине кантсе да бир айла, акыл чүргөлбөй, эрди кымтылып, көзү мекчейип отуруп калды. Чулуйган үрөй буруюп, туздай боз көз жыландай акмалап турду аны.

Кашын көтөрө тиктеди Жангарач:

— Күнөө не?..

«Эсептешип көрөбүз!» дедирип «оодарма» кылды тилмер каршыктыра.

Полковник Циммерман таң кала, ууртуна күлкү да келе, чалкалай тиктеди бу «акылсыз чалга»:

— Йе, Кудай эй, неңер менен «эсептешип көрөсүңөр?! А көрө, сунуш кылам, жакшылыкча эле орус букаралыгына өтүп алгыла, — деди, Теоек жакка көз жаңсады: — Мына, «казак» атпай өтүп алышкан, бизге тең тууган, мына, арак ичишип отурат биз менен!

«Мына, өтпөсөңөр кырыласыңар, өтсөңөр минтип жыргап арак ичишесиңер!» деп «котормо» кылды тилмер. Жер тиктеп, көзүн ымдалап, кынжылды Жангарач:

— Ыйманыңа камчы урба, качагым, — деди акырын, тилмердин терс кетип жатканын иреңинен баамдап отурган, — туурасын айт, туурасын…

Муну:

— Мени сөгүп атат… — деп «которду тилмер кашын атай чимире, ыза болгон түргө келе.

Жангарач:

— Кырылгандын бетин нары кылсын… өтсө өтөрбүз, ылайыгына карайлы, кыл көпүрө ушул болуп калса… ылайыгына…

Күлө:

— И-йа?! «Өтпөйбүз» дейт ко мынаву чал?! — деп салды тилмер, маселени жалгыз өзү чечип отургансып, «эми кандай этсем» дегенчелик манчыркап, көкүрөк кере бир дагдайып алды. — «Арак ичишип отургандан кырылып кете берген артык!» дейт ко бу?!

Кабагы үйрүлдү полковниктин.

Те бийик оңуттан кол серелеп, бийдин кыштовуна көп атчан топурап калганын көрүшкөнбү, жыйырма чакты гана кишиси бар, камчыдан жарагы көрүнбөйт, чоочутпай жай ат бастырып, калдайып пайда болуп калды Байтик. Күзөт отряд кооп санаган жок. Тааныганы барбы ичинде, элтейе тиктешип, кадыресе түйшөлө калышты казактар.

Леп кирди бири чоң өргөөгө:

— Келди жау кыргыздын өзү… — деп күбүрөдү Тезекке.

Томсоро калды Тезек, оозунан сөз чыкканча тыштан бирөө бийик чий эшикти көтөрүп ачып, араң сыйып, салам айтып кирди Байтик.

«Салам айтты» — деп койду тилмер. Көз алдында ууктун жарымын тиреп турган дөө туземчини бир имерип тиктеп, саламына баш ийкеди полковник Циммерман.

— Жай отурасыңарбы, меймандар? — деди Байтик полковникке жылым жүз бага.

Мунун оозунан чыкканын бурмалай албады тилмер. Угуп, полковник бирдеме деди, баш ийкеди. «Жакшы отурабыз, ыракмат…» — деди тилмер.

Төр талашпай турган эле улагага сыңар тизелей отура калды дөө «жау кыргыз». Ошо капшыт бүт толуп, керегенин башы көрүнбөй калды Тезектин көзүнө.

Көзү чалына калды кары бийдин, мүңкүрөй түшкөнүн сезди Байтик, а аяр инисинин буларга өчөшө чакчырылган түрүнөн «камы бүткөндөйүн» баамдады.

А тышта «сактык» үчүн обочолото тоо тарапка бат атма мылтыкчан эки топ күзөт койду күзөтбашы офицер, өз милдети, полковниги менен макулдашып отурган жок. Улам мынчадан келе берсе киши көбөйүп кетерин, бирдемеге жарарлык куралы жок болсо да, кокустан чыр чыгып калса аларды чуулдатып өлтүрүп бүтүш кыйын болорун эсепке алды.

Чоң үйдө ачык да, тымызын да тиктешип, сөз жалганып, кадыресе үйралыша түшүшкөн соң:

— И—и? — деди акырын Байтик Тезекке күлө бага. — Сиз кайдан жүрөсүз, кадырлы «төрө?!» Түн каттырып дөлөңгүттөрдөн эле жумшачу элеңиз, жол болсун, «төрө?!»

«Оодарып отур», — деп койду тилмерге Тезек. Шыкылдата баштады Байтиктин суроо сөзүн.

— Биз, энди, булар менен бирге болгондон кийин, жүрөбүз, — деди Тезек жай, көрүнөө манчыркап, «буларын» бетке кармап, сүр кыла. — Дагы да айтар таарыныч бар, аны айтабыз, доо бар, муну айтабыз, баатыр, бүтөрүү зарыл.

Байтик:

— А бизде жокпу «таарыныч», «доо?!» — деп, оң санын муштумдап таянып, комдоно калды. — Өзүбүзчө «айтышып», өзүбүзчө «доолашып», өзүбүзчө «бүтүрүшүп» ала албайт белек?!

Куу Тезек бу жыгылса ушулардын гана кысымынан жыгыларын билген, кыбасы кана кытылдап күлүп, кашын көтөрө тиктеди:

— Биз экөвүз айтабыз айтарын, а бүтөрөрүн ушулар бүтөрөт! Ушулардын мийзамы жүрөт, букарасыбыз, төлөтөм десе төлөтөт, абакка жабам десе жабат!

Тилмерден которулушунча угуп, «туура, биз калыстык кылабыз» дегенчелик экөвүн алмателме тиктеп, баш ийкеп койду полковник Циммерман.

— Ыя, — деп калды Байтик, — бизде деле мийзам бар да?!

«Дүң-ң…», «Дүң-ң…» Те алыс, үзүл-кесил жаңырык келди жалпы атылган замбирек үнү. «Дүң-ң…»

— Ана! — деди куу Тезек чечекейи чеч боло, көзү жылтылдап. — Ана, мийзамы булардын! Хы- хы-хы, ким күчтүү болсо мийзам ошонуку боло келген, хы-хы-хы, билбейсиңби али ушуну?! Ий- йа, «баатыр» болуп жүрүп?! Хы-хы…

«Дүң-ң…»

Байтиктин демин аткыргыдай сыдырып өттү бу «мийзам».

— Болду, — деди Байтик андан жүз үйрүп, — «таарыныч» деген тууганга, жакынга айтылат, душман болуп келген экенсиз, айтыңыз, угуп көрөлүчү дооңузду?!

Куу Тезек аны сайын анын итиркейин келтире жыландай мелтейип, маалкатып:

— Кана, — деди атайын акырын зекиди, — биздин кайран султан Бекеш?!

Көзүнүн төбөсүнөн тиктеп калды Байтик. Муну «мойнуна түшкөнү», «кача албай калганы» катары эсептеп, идиркенектеп каарып кирди Тезек:

— Өлтүртүп койгонсуң! Сен!

Жоон мойнун бурана качыратып койду Байтик:

— И?! Жанымда турдуңуз беле?!

Тезек:

— Көргөн айтты! Уккан айтты! Тирилей көмдүргөнсүң.

Тоотпой карс—карс күлүп койду Байтик:

— Куру сөз!

Тезек мулуңдап, көз шилтеди бирөөнө, «көргөн» даяр экен, бирпаста эле өзү кодо, маймыл сыяк мурдунун учу жок неме кыбырап кирип, биерде ким чоң экенин ал деле билип, жаңылбай полковникке жүгүнүп алып, эки колун жеңине салгандай куушуруп, дем тартпай туруп калды. Тезек төрдөн:

— Ийа, — деп сүрөдү аны, — айт көргөнүңдү тартынбай, айт! Кошо жүргөнсүң го?!

Биерде «калыс» өзү эмеспи, тилмерден баарын чамалап отурган полковник кепке аралашты:

— Ну, — деди, — айтчы, биздин кызматчы султан Бекешти мына булар тирилей жерге көмгөнүн көргөн экенсиң го? Биз аныгын билишибиз керек, биз калыспыз.

Тилмер которуп берди, күбө улук тарапка дагы жүгүнүп, башын ийкеди:

— Көргөм… — деп, акырын, сылык жооп кылды.

Байтик:

— И?! Түшүңдө көргөнсүңбү?!

Тиги эми жок мурдун көтөрүп, демигип, эти өскөн сары көзү чакырайып карады:

— Ие?! Өңүмдө ак көргөм! — деди катуу, үн чагыр. — Йе?! Турпак кыймылдап, байкуш онтоп, а сен өзүң тебелеп, тегиздеп салганыңы да көргөм! — Эки салаалап көрсөтүп койду өз көзүн: — Мына бу көз менен көргөм, жетишеби?!

— О-о, ыйманы жо-ок… — деп таң калды Байтик. Буга кантип теңелет эми?! Тегереги бок болот ко?!

Ого бетер туздалган «котормодон» соң эти үркө таң калды полковник. Тирилей көмсө?! Дагы үстүнөн тебелесе төөнүн эркегиндей болгон бу айбан?! «Буга ар кандай жаза арзан!» — деди дили.

Иши бүттү кул кетти.

Эки жагын, өзгөчө полковник Циммерманга каранып алып, күйүттөн өрттөнүп кеткендей чаңырды куу Тезек:

— Мына! Уктуңар баарыңар! Канга кан алабыз!

Өчөшө:

— Ал! — деди Байтик катуу, көзүнөн чаары да, заары да чыга.

Полковникти дагы каранып алды Тезек:

— Бекеш султан атайын бу кадырлы төрөлөрдүн тапшырмасы менен жүргөн! Орус билгилерин коштоп жүргөн! Бу «жай адамды кармап», «барымталап» алыш не өзү?! Оруска кол салышпы, жокпу?!

Байтик:

— Кимди коштосо ошону коштосун! Өзү келди биздин жерге, бир шылтоо таап келип, кетеринде жылкы тийгендерин көп көргөнбүз. Не кылмакпыз?! И-и?! Мурда кеткен малыбыз үчүн «бар-рымта» кылып кармап калдык! И-и?! Талтаңдатып эле жүрө берет бекенбиз биз?! Тезек:

— Мейли, — деди айласы жок макул болгонсуй, — «жан албай» ак коёлу, кун төлө «баатырлыгың» үчүн, энди. Болобу?

— Байтик:

— Ий-йа?! — деди аны туурай. — Ий-йа, мал «жан» болуп береби?! «Жан» эле ала бер, мынчалык колдон келип, оруска камалатып отурган соң, «жан» эле ала бер да?!

«Уктуңбу» дегенчелик тилмерге көз шилтеп коюп:

— Мына, кайран Бекеш караламан беле, ал кадырлы султан эди, анын куну султан наркындай айтылат энди, — деди Тезек, — үч жүз жылкы, алты күң, экиси али энеси өппөгөн сулуу кыз болсун!

«Кылтаң кыркылган, эми айлаң болсо жорт бөрү!» кылып бычты кунду өз оюнда.

«Эки тууган» Чоң Ордо менен Жабайы Ордонун эки билермандарынын «айтышканын» тилмерден сөз калтырбай угуп, бирде күлгөнсүп, бирде жини келгенсип ормоңдоп отурган кадырлы улук «оруска камалатып» дегенге кыйла түктөйүп, бирок ал биерде «калыс» да, ошол үчүн «калысча» токтоо:

— Талап ушубу? Туура келеби салтыңарга? — деп сурап койду.

— Кылча кыйшык кеткен жок! — деди катуу Тезек, артынан ыйлактап жибере жаздай муңканып. — Бу бычым кайран султан үчүн түккө турбаган эле нерсе. О, улугум…

Күркүрөп күлүп алды Байтик:

— Не кул аралаштырып бычпадыңыз?! Өңкөй эле күң болуп калды го?! Не?! Жутап калгансыңарбы ургачыдан?!

Муну «макул болду» деп которду тилмер. Байтик полковникти жай имерип тиктеп, уурту жымыйып:

— Азирети калыс улук, — деди, — бу доонун караманча жалган экенине бизде да «күбө» бар, айтканын угуп койсоңор болобу?

Муну тилмер:

— Күбө тапкан имиш, — деп, мыскылга саптырып айтып койду. Мындайды уккан күлбөй коё алмакпы?!

Карсылдата күлүп алды полковник Циммерман:

— Ну—у, «күбө табылса, көрөлү, — деген болду калыс эмеспи, ишенбейт, андан иреңи сууп, акырын кекете буйрукча айтты: — Эртең ушул убакта аткарылсын, айтып коёлу, аскерге аткартып жүрбөйлү.

Калыстык милдет бизди мажбур кылат буга. «Кырыласыңар», «таланасыңар» деп маанилеп койду тилмер.

Шап турду полковник Циммерман. Жашы барып калган Тезек тизесин таяна өңкөйүп өйдө болуп, бөжөң басып, көлөкөсүндөй сүйрөлүп ээрчип, а Байтикке шылдың көрсөтө көзү жылтылдап каранып коюп, кошо чыгып кетти. «Йе, арың болсо улуп көр эми, бөрүм!»

… Эртеси ууртунан ак көбүгү сампарлап, элире чайпала бой таштап, алдына чапкан ат өткөрбөй, эрегише, өжөрлөнө салып келе берди сур жорго.

Жорток, таскак салпылдап, үстүндөгүлөрү бири опоң, бири сокоң.

Чоочунуп, колун серелеп карап турган, көзүн ымдалап алды Жангарач бий:

— Йе, кокуй, үстүңдөгү бөлөк ко?!

Кадалып, кашы үрпөйүп тиктей калды Байтик да.

— Йе, Теңирим ай, — деп күбүрөдү бий, — жоргосу олжолонуп калганбы баланын?!

Күүлдөп кирип келди сур жорго, чоё тартканга көкүл серпе чакчаңдап, баш бербей, карап турган топту имериле түштү. О, кайран мал!

— Во! Жорго деп ушуну айт! — деп, өзү элире, кубана чакчарылды үстүндө келген улук пол— ковник Колпаковский.

Тилмери артта, эмне дегенин, эмнеге мынчалык кубанганын болжой алышкан жок. Тиги соксоңдоп келе жатышкан козактарын шакебелеп тиктей калды полковник.

Барып, Жангарач бий тизгинден алды. А полковник аны кароого чамасы жок, ат алган бирөө экен деди го, түшө баштады жоргодон.

— Бу ат кайдан?

Чоочун үн, баягы али түшүнө элек тил, полковник моюн бура карап, көгала сакал адам тизгинин кармап турганын эми көрүп, тирмейген көзүнөн нааразылыгын сезип:

— Салам, аксакал, салам… — деп калды кубанган жүзү өзгөрбөй.

Дүрбөп жеткен козактардын ичинен Шабдан көзүнө чалынып:

— А ошо, — деди Байтик, — күйөө балаңыз өзү «бегилик» кылып койгон окшойт ко?!

Орус токулгалуу таскактан түшө келе салам айтты Шабдан. Таазим кыла кол берген ыйманы бүтүн күйөө баласынын колун алып, имерип тиктеп, дайымкы жадырап жүргөн түрү, эч деле ыдык көрбөгөнүн туйду да «… а шүгүр… өзү эсен, соо экен…» деп, ичтен Теңирге ыраазылык кылып алды Жангарач бий.

Байтик менен да жадырап кол алышты көңүлү куунак күйөө бала.

— Йе, жездекан, — деди Байтик эркелете атайы «сиз» дей бура сүйлөдү, — чокунуп эле алгансызбы дейм?!

Ууртунан жылмайганы түшпөй, көзүн сүзө эңилип, кайнагасынын колун кайра кармап:

— Жо, аке, андайдан Теңир өзү сактасын, аке, — деди жыйырма эки курагындагы жаш «жездеканы», — булар аягыдай эмес, келери келип, болору болуп калган соң арга жок, муназага ооп түштүк окшойт, баатыр аке…

Катуу жүрүп көнбөгөн штабчы полковник Циммерман өз тобу менен арттан эми келип, аттан түшөрү замат «убада кана» деген сыяк бир көзү камырабай жайкалган Байтикке качыра тигилип, бир көзү дагы эле жоргого карашалап турган кызматташын чаргып, зыңгырай бери басты. Эмесечи?! Туземчилер менен «чыгышып» кетиштери мүмкүн, ал биердеги офицерлерге ишене албайт, ал буларга, азирети императордун талабына ылайык быяктагы бардык аскер күчтөрүнө катыран жол-жобо көрсөтүш үчүн атайын укук менен келген чин! Ал эми орус букаралыгына киргизилгендин тарабында болуш, анын кызыкчылыгын коргош күндөлүк саясий мааниси бар иш.

Бу жолу кечеги кууланган Тезек текебер, өзү жалгыз бычкан «бычымга» бүгүн өзү ыраазы эместей, бүгүн башка айтары бардай «кунга жыгылгандарга кашын үйрүп тиктенип, бирин эмес алардын баарын бучкагына теңебей манчыркап, ийнин күйшөп, улугун» жандап жүрөт.

Эки байтүп көк сөгөттүн көлөкөсүнө килем төшөтүп, үстүнө кызыл, жашыл көчөт шырдак салдырып, отурарга мата төшөк жайдырып, чыканакташка барсайган кекилик жаздык таштатып, күтүнүп коюлган эле. Орунга чакырылды улуктар.

Өрлөп, төрлөп отурушкан соң катарындагы Колпаковскийге:

— Мына буларыңыз орус букаралыгына «өтпөйбүз» дешет ко?! Кашайып?! — деди дагы эле буркуйганы жазылбай Циммерман.

— Кыстабоо керек ко, бектерине болушпай туруп беришсе эле болгону бизге, азырынча, — деди жумшак Колпаковский.

— Жо, «азырынчанын» убагы өткөн, — деди кесе полковник, — дешсин, дедириш керек!

Эки улуктун эки башка пикирин которгон жок тилмер. Колпаковский кары бийге жылым тиктеп:

— Орус букаралыгына «өтпөйбүз» дедиңерби? — деп, сурап койду. — Мейли, ойлонгула, ыгына карагыла, кыстамай жок. Өз тилмери которду муну.

Кечеги тилмерге көз кыя:

— Ыя? Биз… «ылайыгына карайлы» эле дегенсидик эле… — күңкүлдөп калды Жангарач бий. — Ыя, ыйманыңа камчы урба» дебедим беле, карагым?!

Таш кирпидей жыйрыла баштады куу Тезек. Байтик күркүрөп обдулду тыяктан:

— Жан-ныңды жебе! Эй, кайда отурасың, куу тумшук?! Мен сенин кара каныңды ушул жерде эле сыгып таштап, эгең Тезекке бир ургачы төө берем да кутулуп коём кунуңдан, эй!

Эчтемеси калбай которулду окшойт, кадырлуу аксакалдын «ылайыгына» дегенсидик эле» деге— нине ийигип, баатырдын «ургачы төө» бермекчи болгон ачуусун тамаша катары түшүнүп, өзүлөрү да кобураша күлүшүп калышты улуктар.

— Кой, муну талашпай ак коёлу, — деди Тезек да күлкүгө саптыра мулуңдап, — кана, кайран султандын куну?!

Эки улукту каранып алды Тезек.

Байтик:

— Доо жалаа, а жалаа доого жөн эле жыгылып бериш уят бизге. Намыс!

— Ой-эй, — деп алды Тезек, — не деп турасың бүгүн, кече күнү эле мойнуңа албадың беле?! Сендей болобу «баатыр» деген?!

Байтик:

— Жалган күбөң жанын жеп койсо эле биз «моюнга алган» болуп калат бекенбиз?!

Термеленип, эки жагынан те сөз калтырылбаган котормону аңдап, бирин бири тиктеп, «чыны» кайсы, «жалганы» кайсы экенин ажыратыш кыйын болуп элтейди эки полковник.

Шеми тая койгон жок Тезектин. Ырас, ага кармалганы угулган, жыл айланып дарексиз кеткен соң күбөдөн мурун эле султан Бекештин тирүүлүгүнөн түңүлүп калган. Ич ара эрез талаш— кан кишилер болгон бу эки «султан». Не тымызын табасы, не чыны, иши кылып, алчы таасын жеген шум «жоголгон бычактын сабы алтын» кылып, эми тууган, эми эл көзүнө доогер.

— Эли берип койду кара ашын, балдары зар кагып отурат үйүндө. А биз «тойгончо жеп өлгөнчө карганган» сөздү угуп бүтө албай отурабыз биерде! — деп, «улуктарына кинээ кылды акырын. — Мен кантейин?! Айттым ачык, «султан деп алган кызматкериңерди жоктоп, куру дегенде, өлүгүн сурап ала аласыңарбы» дедим!

«Туура», «айтылган» дегендей чулуюп башын ийкеп койду полковник Циммерман. Эми окторулду Байтик:

— Чакыр! — деп заар ун салды тышка.

Күбө келери айтылган соң:

— Ну, ну, — деп койду полковник Циммерман, — угалы, биз калыспыз.

«А эми, бир жактан доолап, бир жактан актанып, кажылдашып отурбай бүтөрө турган ишти бүтөрө берген оң эле го?!» деген ойдо болду доогер казак тарабы да, калыс орус тарабы да, атүгүл ырбаткандан жадаган Жангарач мындан кача албай кынжылды. Өзүлөрүнчө котортпой кобурашып, ишенбесе да Байтиктин «күбөсүнүн» келишин күткөн болуп калышты эки полковник.

Бою узун, башында жалаң сыртынан кыркылып тигилген төбөсү жашыл суусар бөркчөн, ийнинде күрөң быязы чепкен, ички ак тайлактын тыбытынан согулган тизе этек камзолго күмүш кемер курчанган, чыйралган кара мурут жигит агасы сөөлөт жазбай, жай басып, камчысын бүктөй кармаган, токтоо коңур салам айтып келди топко. Тышы кыргыз, ичи ким?

Тиши жок кызыл ээги ачылып, маңырайып карап калды Тезек. Оң санына күчүркөнө муштум мадап, көңүлү толукшуп, көзү чакчарылып, көпчүлүктү имере тиктеп турду Байтик.

— Ну-у, — деп жиберди полковник Колпаковский, — султан Бекешсиңби?

— Ийа, — деди келген сөөлөтман, сыдыра тиктеп, тиги чоочун улуктун жанында отурган «өз агасы» Тезекке токтоду көзү.

— Келе колду, — деди обдула полковник Колпаковский, астейдил кол алышты, — Кудайга ыракмат, эсен экенсиң!

Дили катаал штабчыга бу жаккан жок. «Окшош ко баары эле, Сиз жаңылып калган жоксузбу?» — деп кыңырылды, жүзү бүркөө. «Жо, өзү!» — деп койду Колпаковский Бекешти элире тиктеген бойдон.

Моюн буруп, көз шилтеди Байтик. Те этекте отурган эки жигит шап тура барып, нары өз тобунда камырабай турган кечеги «ишке жарап койгон» күбө дөлөнгүттү буйтатпай тутуп, «улуктардын алдына» деп күбүрөшө экөвү эки колтугунан темир чеңгелге алып, келе калышты.

— И-и, — деди ага көзүнөн баягы заары эмес айкөлдүн бейпил күлкүсү көрүнүп Байтик, — кана, тааныйсыңбы, бу мырза ким?

«Күбө» жок мурдун кадыресе көтөрө:

— Ий-йа, көрүп турасыңар го ким экенин?! — деп өчөшө жооп кылды.

Байтик:

— Сен бу мырзанын «тирилей көмүлгөнүн көргөм» дедиң эле го? Ыйманыңды жеп!

— Дегем, — деди тиги такалбай, — бизге не, ийең [2] «де» десе дейсиң, ыйман бар болсо «же десе жейсиң!

— Бали, бар эми, — деди ыраазы Байтик. Кыйт-кыйт басып, «… бизге не, десең да күнөө, дебесең да күнөө… акыры бир өлүм…» — деп, өзүнчө күбүрөнүп кетти.

Шыкылдап жүрүп турду котормо. Байтик:

— Мына, уктуң, Бекеш, тиги жалпайып калган Тезегиң ушундайча жалаа жаап, сен үчүн кун доолап отурат го бизден?!

Өкүнө баш ийкеди да Бекеш:

— Герасим Алексеевич, — деп, тааныш улукка карата орусча кетти, — Сизге үлкөн ыраазымын, «бошотуп бергиле» деген экенсиз, бир эмес эки жолу. Силер менен жоо болгусу келбеген мына бу Байтик «мейли, бошонтоюн» деди, бирак Герасим Алексеевич, мен өзүм «бошонушка» макул боло албадым…

Күлө анын кебин эми өз казагына, кыргызына которо баштады тилмер.

Эч ким күбүр этпей, былк этпей кулак түрө сөз аягын, маанисин күтүп калышты эки полковник.

Бекеш:

— Мен «бошонуп», «кубанып» кете берсем бу эки тууган элдин арасындагы «доо», «көрсө барымта, көрбөсө сыйрымта» ийри отуруп түз кеңешилбей, адилет эсептешилбей, берери берилбей, алары алынбай ошол бүтпөгөн, ырбаган бойдон кала бермек. Бири бирине ичи, элчилиги, пейили оңолмок эмес.

Кабагы үйрүлө сөөмөй кезеп алды Тезегине:

— Мени менен кошо түшкөн жигиттерден булардан суранып бошонтуп, мына ушу кымырылган кырт пендеге үч мерте «салам» жибердим. «Келгиле» дедим, «эки жактан тең эки аяктуу жырткыч маглуктар эки тууган элдин арасына салган араздыкты жоюшалы, жараканы данакерлейли» дедим. «Келгенден чоочунсаңар чакыргыла, ортого калыс койгула орустан» дедим…

Дагы сөөмөй кезеди курушкан Тезегине:

— Жооп, же бир кабар болбоду, оңго аракет түгүл бу азазил быяктан түшкөн бирөөнүн күлүк атын сойдуруп, этин оозун булгатып бир аул казакка таркатып бериптир. Көп жүрүп, билип деле калдыңыз, Герасим Алексеевич, быякта күлүк аттын наркы азамат эрдин кунуна тете.

Мунун бу кылганы эл арасын тындырыш эмес өчүктүрүш болгон. Буга менин тири барганым эмес өлгөнүм, кунум керек болгон. А мен өлтүрсө ошо жалгыз жаным менен, жалгыз ыйманым менен бу туушкан элдин көңүлүн ыраазы кылайын деп, ыраазы болсо, тынчытайын деп, тынчыса, өзүм ушул күнгө дейре жүрөм…

Бири да ооз ача шырп этпей, былк этпей, өксөткөн кайгы да жок, оолуктурган кубаныч да жок, бири үңкүйүп, бири элтейип, жымжырт болуп калды ара.

Кеп улуктарда! Алар эмне дейт буга?! Ирең эки башка, мындайга али аралаша элек штабчы жаңы улук кабагы үйрүлө суз. А «эски тааныш», ою эки анжы го, көзү гана тымызын имериле кыбырап, шар кескен бир кескин сөзгө келе албай тургансыйт.

Ну, — деди али отура элек Бекешке кечетен бери «калыска» түшүп отурган улук Циммерман ушунча бир жылга жакын убакта кандай абалда жүрдүң?

Күү эте шыбыр жүрө басылды. «Кордук кылдыбы?» дегенди түшүндү Бекеш:

Мына, — деп жымыйды, — орго ташталган жокмун, торго салынган жокмун, көрүп турасыңар го?!

Дагы бир жагы ыраазы эмес, бир жагы ыраазы, шыбыр жүрө басылды. Бекеш:

Мени «жүргөн көп уурунун бири» дешкен жок, мен бир тайпа элдин төбөсү көрүнгөн баласы экемин, нары да орус акимдери көтөргөн «султан» чалышы элем. Салтта мендей туткунга тегине, аброюна карай мамиле кылынып келген. Байтик баатыр салтты бузган жок, мени илгерки кан ордолоруна алынган «ак үйлү» катары үстүмө үй көтөртүп, эшигиме жумушкер коюп, атайы сыйым менен тутуп турду. Биз жактан «элчимин» деп бирөө келсе деп күтүп, келсе сүйлөшүп эл арасын тынчытыш жагын күзөп жүрдү.

Улуктарга көз тикти:

Мына, абал ушу, шарт ушу. Кара кылды как жаргыла эми. Эки тууганга арачачы болгула жөнү жок, себеби жок барымталаша беришин тыйып, ичин тынчытып кеткиле. Чын эле ниетте калыстык болсо…

Өлүп калгансыган Тезек:

— Ийа, — деди акырын башын көтөрө, — мындан келди, сен өзүң эле «кошто» делинген орус билгилерин таштап, өзүң эле жау кыргызга кошулуп алган экенсиң го?! Ий-йа?! Саткан экенсиң казакты сен, балакай…

Бу көрүнөө жакты штабдан укук берилген инспекциячыга. «Дагы» дегендей баш ийкеди акыры. Чарт күйүп кетти ошерде Бекеш:

— Эй?! — деп кекетип октолду. — Эй, казак бирөөнүн менчиги эмес, сата турган, ала турган! Кыргыз казагына жау эмес. Казактын баш терисин кийип алсаң эле сен казак болуп каласыңбы сен?! Билет сенин тегиңди эки жак тең, сен жаусуң кыргызга.

Сөөмөйүн силкилдетти:

— Эсептешебиз кимди ким сатып жүргөнүн али, эй!

Кыялын билген Колпаковский кол учун көтөрө берди, кабагы үйрүлө. Эки «султан» да, эки жактан бүйрөсү кызый жобурап киргендер да жапырыла жым боло калды.

— Кереги жок ашык сөздүн, — деди ныгыра кадырлуу полковник, — бүттү, өлүм жокпу, доо да жок, кун да жок!

Эки жактан тең үн чыкпай, доо койгон тыягы да, коргонгон быягы да, эзилген жан дили кутулгансып, баарын бир тегиз буюктурган бир кара бороон басылгандай орто тымтырс боло калды…

Таарындыбы, булардан өлө жададыбы, эч кимисин карашпай, кабак үйрүлө, шап-шап туруп кетишти эки полковник.

«Сепил» деген жаман коргон үч жагынан курчалган эле. Ыкчам жүрүшүп, жакынкы күн батыш жагындагы аскер тобунун мерчемине келишти. Жогортон келген чоң полковниктин бир оңурая тиктегенин байкап, өзү эле аларга аралашпай, ээрчибей, бой жыйрып калды бала Шабдан. Кулагына салып, акырын суранып, «биерлик» аскербашыны «ушу шум бала» жаңжал үстүнө ийгерип барганын штабчы сезип калгансыган. Кирбей, чатырдын эшигинде:

– Жанагы, — деп баштады полковник Циммерман, акырын, — кармалып калган «биздин султан» биздики эмес, берилген киши эмес. «Эки эл», «тынчытып» деп атпайбы, булар өз ара «тынчышса» эле ойлору биригет, ордосу жакка оойт. Демекчи, биздин ыйык ишибизге кыйла бөгөт болот…

Оозу кымтылып, ой баса түшүп, башы ий— келди «биерлик» полковниктин:

–Чын, этият болуш керек, — деди, — «чоң ордо» эми чеңгелден чыга албайт, а «жабайы ордого» бир аз жумшактап мамиле сездирип, кокон бектеринен буларды алаксытып, болуштурбай туруш да бүгүн өтө зарыл иш, саясат. Эртеңкисин эртең турмуш, шарт өзү ылайыгына жараша кылдырып алат…

– Болду, — деди инспекциячы, — бүгүнкү сөз «калыстык болду» деп эсептеп коёлу, эми булардын «жаракасын» оңдоп убара болуштун да, «тукуруштун» да анча зарылдыгы жок окшойт бизге?!

Эки башка мүнөзү, эки башка ой деңгели бар эки адамды ийрип, ымга көндүрүп койду бир максат.

Куду ушул учурда чалгындан бирөө дүпүрөтө чаап келип калды. Ыргып түшүп атынан, үрөйү учкан, акактап, тоо ичинде үч бөлүнгөн төрт жүздөй атчан бугуп турганын айтты. Мына сага?! Эрини кымтыла тиктеди Циммерман, «бектерине болушпаганы ушубу» деген өзүнө кинээ туйду Колпаковский.

Тез сурнайлап тревога берилди. Тез аскер кеңеши чогулуп, ошол эле чатырдын эшигинде тик туруп кеңеш өттү. Тезинен тоо жер шартына машыккан аткычтар, кылычка ыкчамдар иргелип, ким менен болсо да бир бырчылдашышты көксөшкөн Бутаков, барон Врангель башына коюлуп, өрөпкүгөн эки жүз козак атка минди.

Жол алышка сурнай тартылды!

Өз кошу жактан ат желдире жетти Гезек.

— Ой, вай, — деп чаркылдады, — жол көргөн, жер уун билген көмөкчү керек силерге! Ой, вай, кабыласыңар буктурмага! Кошулсун биздин кошун!

«Мейли, — деп макул болду полковник Циммерман, — кылар кызматын кылып көрсүн!»

Талоонго бара тургандай дуулдап, «эй, сен жолду кара», «эй, сен солду кара», «эй, сен оңду кара» деген оолуккан үндөр чыгып, дүпүрөшө алдыга жөнөдү дөлөнгүттөр.

Бир эт бышым убак деле өткөндөй болгон жок. Аскер башчылары түшкү тамагына отурушуп, эми гана «жеңиш үчүн», империянын келечеги үчүн» чөкөр кагыштырыша баштаган. Дүбүрөгөн эле көп атчан караан көрүнүп калды тоо жактан.

Карап, кимдер экенин билгиче эле дуу-чуу өкүрүк салып жиберишти атчандар. «Эй?! Не болуп кетти?!» — деп, орустан бирдеме болсо өкүрмөк беле, өзүлөрүнөн бирөө набыт болгонун сезип, эки этеги далбак эте чатырынан чыгып, тосо басты Тезек. Ал көрүнгөндө аны сайын күчөдү өкүрүк.

«Биерлик» ко булардын киши өлгөн жерде ушундай чуу кыларын билет. Не болсо да, бир жаман окуя болуп калган го?! Көтөргөн чөкөрлөрүн жерге коюп, «жаңы улук» өзү баштап, тышка дүүлүгө чыгышты офицерлер.

Дөлөнгүттөр экен, өз кошу жакка бурулбай түз эле орустардын чоң чатырын көздөй келе беришти.

Бирөө алдына бирдеме өңөрүп алган. «Ой, баурым!», «вай, батырым!» деген айгай эки улуктун сүйлөшкөн сөзүн угузбай дүңгүрөдү.

Не деш керек?! «Ташта өлүгүңдү, бас үнүңдү!» дейби. Бу не менен бүтөрүн күткөнсүп, жардамга «султанын» издегенсип, көздөрү диртилдеп калды эки улуктун.

А «султан» Тезек атчандардын арасынан көзгө чалынды, оор кайгы эки ийнинен бүкүрөйтө баскан сыягы, «бирдеме өңөргөндүн» атын бөжөңдөп өзү жетелеп алган.

Куду полковник Циммермандын чатырынын эшигине, чын эле өлүк экен өңөрүлгөн, эки улуктун аяк алдына сулатып жаткыртып койдурду Тезек.

Тааныды полковник, бу баягы «күбө» дөлөнгүт экен. «Согуш деген ушу да, боло келген буга окшогон…» деди ичтен. А бирок булардын ушуга эле ушунчалык чуу көтөргөнүнө астейдил таң болду. Ыя, киши өлүп көргөн эмеспи урушунда булардын?!» — деп, кыжыры келди иреңи суз тартып.

Чакырылды, аскер табып келди, карап, кармалап көрдү. Ок тешкен эмес, кылыч кескен эмес, найза тепчиген эмес, жок мурундун тешигинен гана биртке шүүшүн чыгып калган. Бирок дем жок!

Кайран Тезек, ичи кымылдап, тышы эки улуктун көзүнчө улам «вай…» деп, «бирөөнүн жалгыз чырагы эле… жалгыз…» деп ыйлактап, аны коштоп дөлөнгүттөрү ат үстүнөн ээрге өбөктөп, «ой, баурым…», «вай, батырым…» деше озоңдоп коюп турушат.

Тыш кийими чечилди «батырдын», бөз көйнөгүнүн ич жагынан гана кан сымал кызгылт так, терисинде жонго ороло канталаган из калыптыр. Бу не, ок жылан тийгенби?!

Мына, орус отряддары да келип калышть арттан. «Казак» дегенинен да, «козак» дегенинен да катыран сурамжылады эки полковник.

Чын эле, үч кырдан үч оор топ атчан караан көрүнгөн экен. Ок бою аралыкка жете электе эле дөлөнгүттөр ат ойнотуп, жабыла айгайлап, а тиги атчандардын артка жыйрыла ат бастырып калышканына карабай, «урушта туруш жок» кылып, кысмактай беришкен имиш. Чуу баштар эң алдыңкы «батыр» четтеги бирөөнө илешери замат омуроолото ат салып барып, баатыр болсоң ушундай бол, түз эле кылыч шилтейт. Тиги «жабайы» дегени коркок ко, атын кежеңдетип тартынат, буйтайт, а баатыр дөлөнгүт, кылычы чын эле чала жетиппи, не маскара кылмакбы, «жабайынын» жоо атынын куиругун кумулчак дүмүнөн түшүрө чаап жибериптир. Кескин кайрыла «жабайынын» камчы шилтегени көрүнөт ошондо. Чуу баштар ат жалына өбөктөйт, сопулдап бери качкан аттан бир убакта ооп түшүп калган имиш.

Эми эки отряд эки канат боло эки жактан дүпүрөтө ат желдирип киргенде «жабайы ордонун» кошундары ок бого аралыкка жакындатпай, биринин көтөргөн камчысынын учунан үлбүрөгөн ак бирдеме көрүнүп, анан улам кетенчиктеп, тез эле тоого буйгалап кетишиптир. Көз

көпгөнү ушу, болгону ушу.

А «султаны. Тезек: «… ой… вай… баламдай көргөн бала эле…» — деп мүңкүрөп, силердин ишиңер үчүн кетти» дегенди көшөрө туйдуруп, отурушса тымызын ыкшыя тиктеп, басышса сүйрөлүп ээрчий берди эки улугун. Тоо жактан кабар жеткен окшойт, бири колуна ак чүпүрөгүн өйдө кармап, үч элчи келип калды Жангарач бийден.

Сөзгө келмек түгүл бет алдырган жок, үчөвүн үч чатырдын жанына кол-аягын байлатып таштатып, желигип келген эки отрядга чөлдөгү кыргыз кыштоолоруна сыдыра чапкын кылышка катыран буйрук кылды Циммерман.

Эми айла не болот?!

Байланып каларына кайыл болуп, өзү келди бий. А Байтик кошун жакка кетти. Оболу баягы күйөө баланын сур жоргосун минип жүргөн түзү ийги улуктун тилмерине жолугуп, «жолдугун» жакшылап кылып, аны ортого салды. Угуп, баш ийкеп, «түзү ийги» улук бу экспедициянын башчысы Циммерманга алып барды өзүн.

Такыбай, оюн да сурабай, өзүлөрүнчө акырын сүйлөштү эки полковник.

Колпаковский:

— Эми, чапкын кылыштын деле зарылдыгы жок ко. Өзүлөрү мүңкүрөп келип, ыракым суранып да калышты, бектерине да болушушпады. Ийиге баштаган көңүлүн кайра бузуп, бөөдө эле өзүбүзгө да бир маселе чыгарып алыштын, менимче, пайдасы жок. Циммерман:

— Болушсун бектерине! Ким болушар экен эми өзүлөрүнө?!

Колпаковский:

— Биз «болушуп» калабыз го, сыягы. «Мейли» дейт, «орус букаралыгына» «ойлонушалы» дейт.

Циммерман:

— Кагазга жазылып берилсин. Россиянын ички, тышкы душмандарынын кулагына илип коёбуз!

Тилмеч жок, эчтеме түшүнбөй, «ак ийилет, сынбайт» деген бүлбүл үмүткө жылынып отурду Жангарач.

Чакырылды окшойт, бир чатырдын далдасында эле акмалап турганбы, доогер Тезек шып эле кирип келип, улуктарга таазим кылып калды чокусунан сайыла.

Казагы менен кыргызы тиктеше, көздөрүнөн заар, көкүрөктөн өч эгешип, ушул азыр өзүлөрүнө койсо «чар-р» этише жакалаша түшчүдөй боло калышты. Не доо бар? Суралды Тезектен:

«Эр өлүп жатат ко?!», «Сулап жатат ко батыр?!» деп чачырап кетти Тезек.

«Жарашыш» сөзү чыкты.

«Ий-йа?! Жарашпайм!» — деди Тезек, «… тиги дүйнөдө да жарашпайм…» — деп демикти.

«Мен деле жандимиге койнуму ачып отурганым жок…» — деди арына келе түшкөн Жангарач да, «… ойлук кыла бергиле, көнсөк көнүшөрбүз, көнүшпөсөк азабын көрүшөрбүз…» — деди.

«Кун алам!» — деп, тиртеңдеп жулунду Тезек, тоотпой көз менен атып турду Жангарачты. Кун!» — деп, жиндеп жер муштады Тезек.

Ыя, адам заадабы булар, же чын эле жабайы жырткычтанбы?! Тиктешип калды эки полковник. «Кой» десең го чамгарактаган куйруктарын чатына кыпчынышат ко?! Бирок «жан алмай», «кун алмай» салтын кантесиң?! Канткенде эки жагын бирдей тындырасың?!

«Айт» дешти. «Үч кул, үч күң! Үч жүз кыл куйрук!» — деп, жай, тамшанып, тактап айтты Тезек.

Кун берерин карап калышты эки улук. Нысабы жокту «нысап кыл» деп айта алган жок, «… эй, сен кулагы кесик кулуңдун эмес өзүңдүн кунуңду айттың…» деди акырын Жангарач.

Бири таң калды, бири доогерге кырсыгып тиктеди улуктар. «Көп…», «бир солдат үчүн…», «эки жүз…», «аз мал эмес…» дешти өзүлөрүнчө. Тилмери кулагын жабыша шыбырады муну Тезегине, макул болбосо булардын ниети ага терс айланганы калганын туйдуруп калды. Дароо бөк түштү куу Тезек:

— Мейли, — деди акысы бөөдө калып жаткандай майышты, — мен айтып койдум, силер не десеңер ошо, не десеңер бүтүм ошо мага…

Эми кары бийге тигилди көк көз. Малга кошо берилер «адам маселеси» коюлду анын алдына. Улуу Россияда адамды бирөөдөн бирөөгө тартуулаган, саткан «крепостное право» тартиби бар. «Кул алмай» чеки сезилбеди улуктарга. Ооз ачпады, тиктеп, көк көздөн кыңк этсе кыйкырар өкүмдүк, кайтпас талап сезди, дили те тереңде бейкүнөө элинин абалына матала, узун мойну ийилип, кайратман бели бүгүлүп, үнү жок, кеби жок, баш ийкеди кары бий.

Бүттү, — деди акырын полковник Циммерман зекий, — үч күн убакыт, кечикпесин.

— И-йа?!— деп чарк этти Тезек. — Көксөгөн элем, «укурук» деген моюнуңа бир миндим го, «узун акыл»?!

«Минсең түшпөй калмак белең?!» — деп, «узун акыл» дагы эле акыл карманып, тоготпой сырт салып, оң алаканын жүрөгүнө ала баш ийе улуктар менен кайырлашкан болуп, чарчагандай акырын теңселип, аяк коёр жерин абайлай чыга жөнөдү. «У-а-а, үч күңдүн экөвү өзүң өбө элек адеми кыздан болсу-ун, билерсиң аны, «узун акылсың го?!» деген куу Тезектин мазагына ичтен «кызды кыйратып ийер белең» дей, теңине албай, дил кирдетпей чыгып кетти.

— Өй-э-эй, калыстыкпы ушу?! — деп таң калды Байтик «бүтүмдү» угуп. — Өзү ат салып барса, өзү кылыч сууруса, качканына болбой бирөөнүн атынын куйругун куймулчактан түшүрө чапса?! Ыя?! Немене кылыш керек эле аны?!

Өткөн сөз эсине келди Байтиктин:

— Ыя… «айтсаң да күнөө, айтпасаң да күнөө…» деп кетпеди беле… өлүп бергени барганбы кул?!

— Таптың, — деди акырын, башын өкүнө ийкей Жангарач бий, — «өлүп бер» деп жиберген, бу атайы кылган иши бу куу Тезектин.

Купуя сөгүнүп отуруп калды Байтик. Санаа эзип, атка урунуп калган кары эрини биртке ачы— ла, чарчоо эми сезиле, ийин кага алсыз энтигип:

—О, аттиң ай… — деп алды, — «житкен жебе, кеткен ок» деген ушу… бу жалгандан кулагы кесик кулдун табары ушу…

Чын муңканды.

Үч күн ичинде өзү баштап ат дүпүрөтүп, эл дүрбөтүп, жакынкы жайлактардан эки жүз баш жылкы чогултуп, «эки кулга» айдатып, «үч күңүн» үлпүнчөктөп кыңшылатып, чапчаң турду Байтик.

— «Кул», «күң» кайдан? Уулдан, кыздан айрылып кайсы туугандарың боздоп калды, аттиң ай?! — деди Жангарач.

Өрөпкүй күлүп алды Байтик:

— Үйүнө барып, сурап билип алат куу Тезек! Те көп жылдан бери тең тууган болушуп калган эки түтүн калмак тукуму жүргөн экен, ошонун бирин, эки эркеги, эки кызы барын көчүрдүм. «Макул, эл башына күн түшсө» — деди, «тууган табат экенбиз» — деди. «Тууган» тапса калар, «душман» тапса келер. Келсе кайра бербеймин, ишке жараган тууган кылып алам өзүм! Тезегин берем Тезекке!

Кейиген да жок, кубанган да жок буга, доодон өз башы, жоодон эли арачаланып калганга гана шүгүрлүк кылды Жангарач бий.

Чеп коргондон бүтүн дубал, үстү жабык там атпай калган эмес, толук бытчыт болуп, ар жеринен өчө баштаган өрттүн түтүнү күйгөн эт жыттанып, желге сүйрөлүп быксып турган. Тириден тири калган малы, өлүдөн колго илинер мүлкү таланып, тазаланып бүткөн соң биро-толо жер менен жексен кылууга буйруду Циммерман.

5-сентябрден жети күн бою алты жүз киши иштеп, бекем бурчтарынын, мечит мунарасынын түптөрү көвлөнүп, дубалынын таштан тизген жербайлары казылып, баарына «дары» куюлуп, 217 пуд коротулуп, бир тегиз жардырылып, үймөк-үймөк эле уранды болуп, ың-жыңсыз жатып калды кечеги сүрдүү чеп коргон.

Күндө да, түндө да улам «дүңк!», «кү-ү!» шоокум болуп, улам кызыл жалын көккө уюлгуганын, керилген Сары Өзөнгө кара ымырт чүмкөлгөнүн те тоо этеги боз адырдан үрккөн кийиктей элтең каранып, ооз ачылып көздөн, дилден өткөрдү мындай алаамат түшүнө кирбеген момун элет…

Тиги эле Эдил боюнан бери көп жылдар бою улам жылыштап, улам бир мерчемге бекемдеп чебин куруп, көмкөрүлгөн көктүн жээги көздөн учкан кыргыз-кайсак[3] даласын сыдырып өтүп, эң акыры Улуу Россиянын өрөпкүгөн аскерлери бир канаты аккуу толкун Арал жээгине, бир канаты агала карлуу тоолор көрүнгөн чөлкөмгө жыйрылып токтогон. Эмдиги чечкин секирик тыягы байыркы Семизкентке, быягы кийинки «Кокон» аталган Ордонун кыргыз-кыпчак элети турук кылган Теңири-Тоого болмок.

Ушуга дейре кийинки үч жылдын ичинде «тынчтык үчүн», «илим үчүн» делинип, «жомок жыйнагыч», «жер эле ченегич», «илимпоз» жиберип эл түрүн, урук жигин, кимге ким жакын, кимге ким кас экенин иликтеткен, кичинесин чоңуна көкүткөн мезгил бүткөн. Ырас, түпкү максат басып алуу эле болгон соң, күч топтолгон, «бери тартмай», «чапан жапмай», «аткарылбай турган бир нерсени убада кылып коймой» адатты токтотуп, кылчаңдабай улук императордун ыйык эркин жүзөгө ашырыш үчүн компанияны өрт койгондой тез баштоого атайын генштабдан жиберилген полковник Циммерман.

… Биринин мурду канабай, биринин аты аксабай арттан го куугун деги жок, жолдун оңунан да, солунан да не бир атчан, не бир жөө караан көзгө түшпөй, кайра Кордойдун-Белине чыкты кайткан аскер.

Бир аз өргүп алышка токтолду.

«Согушуп» келген жагын каранып, ошол замат көз алдына көк тиреген ак кар, көк муз кырка тоо кептелбей коймокпу, оозго сөз кирбей, көз кыбыңдап, тымтырс селейе калышты эки жоогер полковник. Тиктешип алышты. «Сиз да көрүп турасызбы…» дегендей. Келе жатышканда таңга жуук түн эле, күн бүркөк эле, бу ажайып көрүнгөн эмес.

«Биз түбүнө барган тоо ушубу?..» — деп, эрин кыбыратты Циммерман. «Ушу го… — деди Колпаковский, — түбүнө го барарын бардык, жапыз кырларынан анча көрүнбөй калган экен го…»

…Күн чыгыштан күн батышка созулган ак кар, көк муз кырка, башы кайда, аягы кайда ой да, көз да жетердей эмес, көк асманы көмкөрүлгөн, аны тиреп, жер бүткөнү кылт этпей, ыңжыңсыз, Жараткандын өкүмүн аткарып көтөрүп тургансыйт…

Баа барбы, сын барбы бу ажайыпка?! Үн жок, катар басып, улуу тоо сөөлөтүнөн көз ала албай имерилип жүрүштү көптү көргөн, Орто орус Дөңүн, чөккөн тоо Орол кырларын кыдырган кишилер.

…чиркелишкен көк жалама туу чокулар, бири көгүл, бири саргыл сезилет… мойнуна муз оронгон… биртке төмөндөй түбөлүк эрибеген ак кар, андан кокту ылдый ийрилген акчыл боз эски мөңгү…

…булут меңсиз, булут аруу… туу чокуларга ак киш бөрктөй оролуп, алда кайдан батыш жактан күн нуру чалган жери сапырылган кан сыяк кызгыл, те бийикте калкыган булуттан түшкөн көлөкөгө бир жери эриген коргошундай көгүл, а төмөндө кай бир колотун жымырата басып, асте четинен түтөгөнсүп, ойсоңдоп качкансып турат…

«Жаны барбы… — деп, оозу кыбырады Циммермандын, — өң улам алмашып… те тигинде бийик чоку жалаңачтанып калды го?..»

Буга «жергилик» делинген полковник жооп кыла алган жок.

… нурдан, аванын табынан, анын алмашылышынан саатында, күнүндө нечен түркүн кыймыл, нечен түркүн түр, нечен түркүн бейнеге өтүп турганы келгин түгүл каны, дени бирге өзүнө табышмак, бири кайра кайталанбаган сыйкыр көрк…

… ушуерге чейинки жайык, ат тердеткен кыйла аралык биртке эле өтмөк, бир тутам эле аз көрүнүп, а тиги керилген ак кырка аларга көз тунарткан бийик, түнөргөн сүр, тула боюн тоскон не ашкыс, не тешкис келберсиген улуу дубал…

«… өтө…», «…өтө…» дегенден нары болжошко, сын коюшка ой чендебей, сөз жетпей, талып турушту эки бөтөн.

А тыякта көрк эмес гөр оокаттын гөйүндө жүргөн жумуру баштар күн жылкыны ар четинен ат коё кире уюлгута имерип, жеткени чалма ыргытып тутуп, ат үстүнөн эңиле кала сугалак дити шашыла бээнин жалын кармалап, а нарытан бири жамгыр кагарын селпилдете келе кол сугуп: «… о-го, жалы кере тутам го, о-го, үч ээли казы кенен чыгат…» деше семиздигин кеп кылып, тамшанып, бир убакта бири нары, бири бери тарта талашып, чарылдашып, камчылашып кетишти эң акыры.

Бир жээрде кулун чырылдап кишинеп, тосконго илинбей, чалмага түшпөй, кууганга жеткирбей, сереңдеп ыргыштап жүрөт.

Те андан нары: «… ой, вай, улам эле семизи сеники боло береби?!», «У, аузыңды…», «Уа, сенин кыз-зыңды…» — деп таркылдап жатты кагышкан, сөгүшкөн үн.

Төрөсү Тезек челчең дөңүндө, алар менен иши жок, алдына алынып келинген күңдөрүн көрүп турган.

Он беш ченге келген беш көкүл кызга эти өсө кызарган ач көзү имериле берди. Кул атасы, күң энеси жанында, таз жорунун көзү кызыл этке түшкөнүн сезип, бу куу тагдыр өзүлөрүнүн башына да түшкөн бир убакта, мыңк этерге ал кана, укук кана, мурдун тарта алышпай шөмтүрөп, союлар боз койдон жоош, маңыроо.

«И, беш көкүл, — деди илгерки «катын жандуу» азыр дени небак өлүп, көңүлү тирик калган абышка төрө, үнү атайы жылым, — бери өйдө тикте, беш көкүл…»

«Беш көкүл» былк этпеди, о али дымагы түгөнө элек төрө бүктөлгөн камчынын башы менен ээгинен өйдө кылды, көз ачты «беш көкүл», эрини кежирлене кымтылган, чакырайган заар көз кадалды төрөгө. «Ой, кимдин көзү мына бу?..»

«Жо… өзүбүздүн эле көз… — деп мыңкылдаганга жарады кул ата, — неткен менен, тууганга барабыз деп эле… келе жатабыз, төрө ага…

Эрдин кымтып тиктеп калды Тезек. Не кылат? Жүргөн шордуулардан кайрып таштаган турбайбы, болгону?!

Ушул кыжыры ачыган малтадай кыжылдап турган табында капталынан дагы эки дөлөнгүтү бир кызыр бээни талашып келип калды. Сөзүн укпай, унчукпай экөвүн тең башка аралаштыра камчы тартып жиберди Тезек. Бири чокусу ысып, бири жаагынан кан сызылганы кеп эмес, туйлаган кызырдын ноктосуна, жалына туткакташкан бойдон, боктошкон бойдон калды.

…Көрк аны сайын ар башка, кечки утурку көгүл булуттар ылдый акырын чөккөнсүй, үстү шаңкайып, батып кеткен күндүн нуру эң бийик туу чокуга илинип, туу чоку бүтүндөй кызгылт сарыланып, бирде муңкана өчүңкү, бирде кайра чоңоё, каралжын тарта баштаган асманга жол көрсөткөн жалгыз жанган шам боло бүлбүлдөп калгансыган…

Дүрбүлөп көпкө карашты эки жоогер. Мына, дүйнөнүн үстү! Мына, көктүн тирөөсү!

— Ыя, — деди Циммерман, — жанагы «дико— каменный» дегениңер кайдан жүрүп келген биерлерге?

— Ким билет, — деп жооп кылды Колпаковский дүрбүдөн көз албай, — ар түркүн маглуктары сыяктуу эле жерге жараша өзүнөн өзү уруктаган немелер го… «…быягынан куусаң тыягына ооп, тыягынан үркүтсөң быягына качып, кетип калсаң кайра жайланышып кийик сыяк күн көргөн жарым жабайылар…» дешет кайсактары, а өзүлөрү өзүлөрүн «түпкү урук», кайсактарын «бизден бөлүнгөн качак» дешет экен… Биз «кайсак» деп көнгөн, бу түгүл биздин «козак» дегенибиз да ошо «качак» дегенден чыккан имиш…

Ар отряд, ар бири өзүлөрүнчө чогурашып, оокатка отуруп калган. Бүктөмө стол, бүктөмө отургуч коюлуп, эки полковникке жай ортодо.

Мас кылар, кутуртар ичкилик «шайтандын шилекейи» делинет быякта.

«Шайтандын шилекейи» баарына тегиз куюлган соң баары тик туруп, жогортон келген увакил аскербашы Циммерман «баскын компаниясынын бу башталышынын кадиксиз ийгилигин» көтөрө айтып, ошон үчүн ичип коюшту сунуш кылды.

«Ур-ра!» деген чакчарылган дем менен кагып жиберишти, баары бирдей, кай бирөө ысылык жыттап, а кай бир баатырлар тамшанып да койбой келберсип, улук журттун улук зардесин көрсөттү.

Салтанат! Эки жолу октуу замбирек атылды, теребел дүңгүрөп, бирине бири урунгандай жаңырыктап, те ак кар көк-музга аласалып кетти.

«Ур-ра!», «Ур-ра!» Замбирек дүңгүрүнөн кем болгон жок жалпы ураан. «Ур-ра!, Ур-ра-а…»

Дагы көзгө тартылды улуу тоо, күңгүрттөнө өңү асман менен бирдей болуп, тунуп калган экен.

Циммерман:

— Деги, — деди акырын Колпаковскийге, — мындай жерге ушу «кийик сыяк» деген чала жабайыңар жыргап жүрө беришке акысы барбы деги?!

Колпаковский:

— Жүрүшөт, биерди «Теңир тоо» дешет, «бизге Теңир берген» деп да коюшат экен. Ушу «Теңир тоо» дегенден улам байыркы кытайлар «небесные горы» дешкен дейт. Жай түшүнүк кулагына кирбеди:

— Жок, — деди кескин Циммерман, «шилекейге» кызыбай эле, — булардын мындай жерлерде темтейип жүрө беришке адамзаттын мындай эскирген, чирип калган уругунун акысы жок! Жер шарынын тиги бетиндеги ушундай адам уругуна берилген шарт толук жетишет буларга.

Колпаковский аяр:

— Биз ушундайча ойлоно беребиз, бирок Теңири не дейт, мезгил не дейт?!

Циммерман:

— Келди мезгил!— Талыган көзүн акырын сүртүндү. — Биз сиз экөвүз ушул жерде турабызбы?! Келгени ушул «мезгилдин!» Герасим Алексеевич, Бүткүл Россиянын эгесинин эң алдыңкы чекте турган аскер башысы Сиз муну ачык билип иш кылышыңыз керек, айтып коёюн.

Токтолуп калды Колпаковский:

— Эми, иш бирткеден, акырын бүтөт, — деп койду өзү акырын, тигинин кыжыры кычады, аны атайы билмексен, — ушул азыр бир ой келип турат, эгер Сиз чеки көрбөсөңүз…

Терс сөз күтүп, мекчейип, катуу кайрууга белсенип калды полковник Циммерман. Колпаковский:

— Биз, демек, ушерде тургандан кийин, кандай дейсиз, бу «Теңири тоо» дегенди «Александровский хребет» деп атап алсак, Сиз жогору жакта колдоп бересизбн?

— Бали! — деди Циммерман уурту жайыла күлө, алакан урду. Шатырата коштоп кетишти офицерлер.

— Ушу бүгүндөн баштап!— деп өрөпкүдү Циммерман.

Тез таралды сунуш! Бүт аскер дуу-дуу тура калышты. «Кана, ким тоскоол боло алат?!» «Кана,

ким?!», «Ким?!» Толкуп кетти баары. Жаша, жаша, биздин атакебиз, биздин эгебиз!» «Жашасын Александр Тоо!» «Ур-ра!» «Ур-ра!»

Теги бир, үрөйү окшош, тили окшош өз тууганын жалаага жыгып, «кун» алып, а кун малды түштөн бери бөлүшө албай бир нечесинин жакасы айрылып, бир нечесинин башы жарылып, карыган алсыз төрөсү араң киркиреп, кемшеңдеп, калчылдап, эч тыя албай жүрөт тыякта.

Ураан кызытып, эрдемсиген козактары ышкырына, кыйкырына эки аяк тапылдап, эки алакан санга шапылдап, чаркбелектене жабыла шапар тээп жүрөт быякта.

«Ур-ра! Ур-ра!»

Бир убакта тып басылып, ошол эле замат полковниктери өзүлөрү баштай бүткүл аскер турганы турган жеринде көкүрөк кере коому «крепостное право» Россиянын «Бог, храни царя…» сыйынуу гимнин офицери да, козагы да, аскеринде жыйырма беш жыл жүрө башы агарып бүткөн рекрут замбирекчиси да бир тегиз коштоп, кай бирөө өрөпкүп, кай бирөө дили жумшара балбалактап ыйлап, улам кайталап, дүңгүрөтө киришти. «Бог, храни царя…»[4]

— О, Кудай, падышаны эсен кыла гөр. Расми салтанат ыр, гимн. Ово силкинте күрсүлдөп турду октуу замбирек…

17-май күнү аскер туругунда бул сунуш кагазга түшүрүлүп, империянын ордосу Санкт- Петербургга жеткирилди да, улук император өзү жактырып, бу ажайып кырка тоо Александр II нин ысмына өткөрүлдү…

IV

«Бир балээге жолугар адам, өзүнөн өзү жоюлар эл эң оболу акылдан адашат» деген байыртанкы сары эсеп байкам жаздымсыз белем?!

Те бир кезде бир кулачы Гансудан этеги Чинмачинге, бир кулачы ортолук Европаны камтыган, нечен түркүн тайпа көп журтту ийриген Чынгуз хан[5] ордолору акырындап акылдан мукурап, мукураганы ушул ки, өкүмдарлар жөнү жок көөп, кээде оюн үчүн чабышып, кээде чындап жоолашып, жүрө элден ырк кетип, ар бири ар башка ойлонуп, ар башка майда мүдөө көздөп, демек, баягы күүлдөй бир жакты бирдей каптаган ынтымак бузулуп, бөтөнгө колтук көрүнүп, касына жол ачылып, чет журт менен алака болбой үйүт жугушпай, ырыс оошпой өз шоруна өзү кайнап, тыштан кырылышкан жоо келбей, кыйкырышкан доо келбей өзү ыдырап, өзү майдаланып, өзүнөн өзү жоюлуп кетти го?!

«Кеткеттин башы Токтомуш таскактан, Темир аксактан!»

Баш оту бир, аягы «оң», «сол» болуп дүйнөнү чарк үйрүгөн эки өкүмдар, а буларга кең дүйнө жалгыз гана кызыл алма болуп көрүнгөн, «жалгыз кызыл алманы» талашып кундуз тондун жакаларын айрышып, алтын ордолордун таркин кетиришип, акыры «таскагы» баш баанеги түнт токой болуп, андан чыга албай, а «аксагы» жаны тынбай кытайга жортуулга жөнөп, жолдо өлүп, экөвү бир убакта 1404-жылдын карлаган күзүндө бир айда «кызыл алма» талаш дүйнөдөн өттү го?! Мына, «кызыл алманы» эч бирөө менен бөлүшпөй бүтүн бойдон жалгыз өзү колуна алып көрмөк болгон «жаангердин» өз сөөгү кайра Семизкентке[6] жеткириле элегинде баштап, балдары туш-тараптан жулуна чабышып, мурас бөлүшүп, ордо талашып, акылдуусуна баш койбой, күчтүүсүнө ийрилбей бүткүл Азия чөлкөмүн үйрүгөн өз өкүмияты акырында таш тийген оймо-чийме кумура сыңары майдаланып, өзү Алтын Ордонун таз кебин кийип, дымып жатып калбадыбы?!

Көрүп ал, «бирөө өлбөй бирөө күн көрбөйт» дегендин калетсиз экенин!

Азия менен Европанын аралыгында Орто-Дөңсө мерчемин турак кылган орустар коңшулаш башка тайпалар сыяктуу эле ушундай шартка жараша Алтын Ордонун сурагынан оңой кутуларын кутулуп, же ордо тараптан баягыдай көнүмүш кысым жок, же тыштан киргенге илгеркидей бирге тике турушар жардам жок, өз алдынча топурашып бош калгансыган. Өз күнүн өзү көрүш зарылбы эми? Ан үчүн ар бири ордо менен өзүнчө алака кылып турган майда княздар бириккен, акырындап ирденген, аны сайын жашоого ыңгай, өнүмдүү, алым-беримге кеңири мейкин керек болгон. Суу жолу да, кургак жолу да жокко эсе, кени ачылбаган, эгини жарытылуу бышпаган, чыпчаң сегиз ай кыш жаткан өлкөдө телегейи тегиз өнүкмөк кыйын. Ошон үчүн башы бары ойлонгон, көзү бары те төрт тарап алыска көз салган. Тигине мемиреген Европа, тигине түнт токой кең Сибирь, тигине күн жүрүш Азия, жайы узун, кышы кыска! Өз эркинче ким бермек?!

Күч алмак керек! Бу үчүн жер ээн жатпасын, эгесиз бир жумуру баш тентиреп баспасын кылынып, бүткүл орус дыйканы жери ченелип, өзү саналып, башкарып алышынча кожоюндардын алдына «крепостное право» деген атайын мыйзам менен бөлүнүп берилген, ага кошумча ар бир орус аскерде жыйырма беш жыл кызмат өтөө «рекрут» милдети киргизилген.

Ана күч алат деген! Дыйкан иштеди баш көтөрбөй, рекрут кылыч шилтеди тыным албай. Балтикага чыгып, ордодон калган былгыган сары журттан желдеттер дарче агылды окунган Европага. Из түшө элек жойкун жол табышты Сибирге мылтыкчан «жер кезгендер». Таалим кирип дарчеден, эл дымагы ойгонуп, жазылды тамыры жок болмуштары «тарых» болуп, негизделди «Улуу Россия» ой-санаасы. Кол куушуруп отурса өзү эле «улуу» боло койбойт. Крепостчулук, көп жылдык рекрут тартиби аны сайын бекемделип, анын үстүнө ички жана тышкы орчун маселе жалаң күч аркалуу түйүнү чечиле турган, тынымсыз жер кеңитүүгө багытталган аскерлик доктрина алыска болжонгон жол, иреже болунуп, кийинки үч кылым бою жүзөгө бир дагы кыйшайылбай жүзөгө ашырылып келди.

Кыбыраган кырды ашат! Жер кеңиткен, ээлеген байыртан Ханзулар, кечеги Испания, Португалия, бул замандагы Улук Британия, Түркия болсо, эми алардан ашып түшкөн наркы өйүзүнөн Жапан аралдары көрүнгөн Ыраакы Күн чыгыштан кулачы ортолук Европага жетинген колониячыл эң кубаттуу аскер империя пайда болуп, мунсуз дүйнөдөгү согуш, тынчтык, өзгөчө жерди кайра бөлүшүү маселелери бүткөрүлбөй турган абалга такалды.

Өз абалына, дүйнөлүк таасирине жараша ошол кезде да кай бир өлкөлөр «улуу өкүмият» деп аталган. Дүйнөгө Россия өз «укугун» көтөрүп чыга келген соң мурунку «улуулардын» көңүлү болбосо да, болсо да, дүйнө картасын кайра карап, жерди кайра бөлүштүрүш, кимдин каякка канчалык өктөм болорлугу, кайра аныкталыш керектиги алдыга коюлган. Кай бир «улуулар» өз ички байманалары, тышка чыгар аскер кубаты баштагыдай боло албай бул «жаңы бөлүшмө» оюнунан өзүнөн өзү чыгып калышкан.

Улуу Британия деңиз аркалуу тегеренип келип Индияны, анын айланасын өздөштүрмөк, Франция Чыгыш түштүк Азияга өтмөк, Германия али сыры ачылбай бугуп жаткан Кытай өлкөсүн түрткүлөп көрмөк, албетте, өзүнө тутумдаш Оролдон Кушка жерине чейинки Азия ортолугун Россия эч бир «улуу ортогуна» кыйган эмес.

Себеби кокустан быяк «улуулардын» бирине чектелип калса, ал Россиянын колтук түбүнө кирген менен барабар болмок, Россия көнмөкпү?! Ал түгүл баскынга көптөн көнүмүшү жетиштүү Улук Британия чапчаң кирип, Индиядан бери Ооганга чыгып калса, таламайда достук жок, быякка көз артып калышы да чоочунткан.

Баары экчелген, эсептелген, «улуулар» арасында бирине бири жолто кылбоо ылазымдыгы ачык эскертилген.

Жергилик төбөлдөр баскын убагында коңшулары жактан жардам сурашы да мүмкүн, бирок эч кимиси «жардам» бере албайт, өзүлөрү баскын алдында, ал эми ал жактагы «улуу» тигинтип чек бөлүшүп алышкан соң атайы кийлигишпейт. Демек, «улуулар» кимиси каерде чоочунары жок, уялары жок, өз каалаганындай аракетин эркин иштей берет.

Жер басып алыш ыкмалары колониялизм башталган Америка континентине биринчи конкистадор кораблинен жээкке түшкөн күндөн бери шартына ылайыкталып колдонулуп, ар жерде ар башкача кошумчаланып, ал ыкмалар ар тараптан атайын жол-жобо катары иштелип бүткөн.

Эскиси, убагында анча байкала бербеген жөнөкөйү — өз өлкөсү жагынан жашырын макулдугу болуп, же болбой эле, көмөк албай эле акырындап, бириндеп, башка бир өлкөгө «мусапыр» катары эле тербип кирип, өлбөстүн күнүн көрүп, жан бага бермей. Жыл өтө берет, «бириндеген» эң оор жумуштарды кыңк этпей иштей берет, уруктай берет, бир убакта жергиликке саны теңелип, ашып да түшүп, ирденип, бир убакта укукташканга батынып, өлкөнүн биримдигине, өз алдынчалыгына коркунуч болот. Муну «жылжып кирме сел», «жылып кирме жортуул» дейт. «Пользучая экспансия» деп коюшат ко орусча.

Күчү бар, албетте, түздөн-түз каптап басып кирген илгертен. Эртеби, кечпи кайра таймашып чыкпасын үчүн элин түгөл кырып, жерин биротоло бошотуп алыш, же тегиз басып, аерге өз өкүмүн, өз шариятин орнотуп, тири жанын да, өлү дүйнөсүн да, андан наргы өнүмүн да, кара күчүн да менчиктөө. Бири тукумкурут, бири баскын.

Ырас, «улуулардын» катарына Россия кошула элегинде эле, жер кеңитүү аракетин орустун балдары же өз алдынча эле тентиреп, кожоюндан качып, же бийлик тарабынан атайын жабдылып, «жер көргөн» делинип, тымызын жөнөтүлүп, Сибирге төтө жол табышкан убактан баштап, тынымсыз улантып, көбөйтүп келе беришкен.

Тутумдаш ортолук Азия, албетте, өтө кызыктырган, бирок орус үчүн али көрбөгөн жер, нары да, мурунку заманы эсте калбаса да, кийинки Чынгуз ханы, Темир аксагы көкөйдөн кете элек, алардын неси жоюлганы, неси көктөгөнү белгисиз, үрөйү, дини, тили башка эл, уктап калгансыган дарексиз өлкө. Кантсе да, этият болмок абзел, ээн Сибир эмес. Чегип көрмөк керек ко?!

Жүрбөйбү күн чыгышындагы Россиянын жаңы чеги менен кытайдын аралыгында көчмөн ойрот хунтайзилери! Уюлгуй ат чабышып, эрез талашып, кайра жарашып, кайра кектешип, элкин кутуруп, башка кылар иши жок. Сырдана ою, мүдөөсү, алы чектелүү, дини бирдей кытайга дили бир эмес, демекчи Россия үчүн кооптонор теги, сүрү жок, дайыма көмөк көргөн кол бала.

Мурда эле көчмөн көп ойрот[7] болжолдо 1521-жылы ченден кыргызга жортуулдай баштаган. Тынышпай арадан жүз жыл өткөн. Эл бүтүн, качак «казак» болуп жиктеле элек кез экен. Сару эңчегер бойлуу Эр Эшим хан 1620-жылы ушунчасында элдешкис болгон жоо ойроттун отун өчүрмөккө отуз миң кол менен барып, Эртыш боюнан алдын тосуп, ойрон кылып чапкан. Бирок катаган Турсун деген бийи бир жагынан уруштун болжонгон мерчемине келбей өксүтүп, бир жагынан «биз барбай койсок Эшимдин кыйраганы ошо» деп, кайра хан ордо Таразды, жергеси Таласты талап, жолто кылды. Бу кабар жетер замат Эр Эшим ойротту таштап, нечен күн, нечен түн ат тизгинин жыйбай кайра келип, Турсундун колун сай-сайлатып, өзүн жок кылып, элин ар кайсы уруктардын арасына житирип жиберген. Ушин этип, өзүлөрү чабышып, жоо ойроттун оту биротоло өчпөй, дагы эле жортуулга жарамдуу бойдон калган.

Бир чабышта Эр Эшимдин уулу Жаңгир ойроттордун колуна кабылып, кийинки жылы алмашылып алынат да, атасы Эр Эшим ноокас убагында 1640-жылы, балык жылы ошо Жаңгир бийлик тизгинин алды. 1643-жылы, кой жылы хунтайши Баты элүү миң кол баштап келди. Камы анча болбосо да, Жаңгир хан ойроттордун чаап кирер жолуна кыркалата окбаане каздырат да, миңге жетер-жетпес кошунга гана тостуруп, душманы көзүнө аз көрүнө желиге чапкан атчандарды аңга күбүлтүп түшүрүп, жөө калганын кылычтын мизине, найзанын тыгына алдырып, качканын жебелеп кууп кырдырып, «ойротту ойсуратып жеңген» дейт.

Жеңилерин жеңилип, бирок ойрот жактан жортуул токтобой чабыш боло берип, чыпчаң он жылдан кийинки бир урушта ойрот ханынын баласы Галдан жекеге чыгып, ат ойнотуп, Жаңгирдин өзүн чакырып туруп алган соң, ырасим ошол, ханга хан чыгат, намыс шыкап, кой-кой-го болбой Жаңгир өзү чыгат жекеге. Оңунан, солунан он кайтара кагыша узак кармашкан соң жашы өтө баштаган Жаңгир он жети жаштагы оолуккан баланын найзасынан ошо 1653-жылы мерт болгон.

Кыйла өз ара талаштан соң адигине Тооке өйдөлөп, акыры ак кийизге салынып, 1680— жылы, маймыл жылы «хан» атанды. Ал бир жагынан ойрот менен, бир жагынан орус менен мамилени оңдоо, тынч жашашыш аракетин кылды. Ошол ойроттун жалпысына өтүмдүү да, кубаттуу да ханы Севен Рабдандын ордосуна дайыма жүрө турган «ак үйлүү» элчи коюуга жетинген.

Бирок те 1598-жылы, маймыл жылында эле Эдил боюндагы ойроттор орустун ымына көнүп, ант берип, «бодону[8] болуп, оозуна өзүлөрү кирип беришкен» экен го, ошол жосунга ыктадыбы, же орус жактан көкүткөнбү, иши кылып, кыргыз менен болгон сегиз гана жылга созулган «тынччылыгын» күчтөнтүүгө гана пайдаланып алды да, эң акыры орус менен убада бекемдеген соң, «эми бизге элчинин кереги жок» деп ачык айтып, Тооке хандын элчисин кетирип, ошол 1698-жылынан, жолборс жылынан быякка жортуулун кайра баштады.

Мына эми жакынкы орус чоңдору ойрот чапкыны канча жолу жол алса, ошончо жолу аябай кылыч, найза, туулга, болот саут берип, жол азыгын да камсыз кыла берди. Бу гана эмес, ким билет, бир убакта окчо кармалып өзүбүзгө тике маңдай келбесин деп, азырактан болсо да мергендери үчүн ошол убактын алыска тпер мылтыгынан да кошуп күчтөнткөн. Кыргыз тарабына да жылым жүз көрсөтүп, өзүлөрүнөн кылтылдатып үмүт үздүргөн жок.

Ойрот «орус бизге жардам берет» деп күчөдү, кыргыз «орус калыс болот» деп ишенди. Бу көйгө ошол кезден назер салган айтымда «орусубуз тамырбыз деп бир колун ойротко, бир колун кыргызга берип, а чынында, экөвүн сүзүштүрүп башын жарып, экөвүн тең алсыраткан, экөвүн тең өзүнөн көмөк сурантып, экөвүн тең көзүн караткан» деген убайым санаа маани калган.

Тили башка, дини башка элдер түгүл бир урук элдин ичине да акырындап жосун жуга баштады го?!

Ырас, бир эле элдин ичинде ич келишпестик, тууган уруулардын ыйкы-тыйкы болуп калышы байыртан эле боло келип, өз ичинен эле акыл табылып, «кой» дээрге кадырманы чыгып, «баш жарылса бөрк алдында, кол сынса жең ичинде» делинип, өзүлөрүнчө жарашып, кайра биригишип ала беришкен эле го?! Ал эми так талашкан кишилер өз элине алынбай жатып эле оруска карай чапма, «орустан жардам» издеме болуп, орус саясатчылары ар бирине ылгабай тымызын бирткелеп «көмөк» кылса алар аны сайын кычап, ичтен каяша табылбай калмакпы, тирешиш күчөйүп отуруп, акыры өз ара ичи келише албаган, тышы коошпогон «ит ыркырак» деген абалга жеткен.

Өз керт башы үчүн арам болсо да бир пайда тапмакка жаны тынбай жүгүргөн киши бейнели гөр дүнүйөкор, мансапкумар ар качан боло келген. Ал эми илдетке шыпаа да табыла келген го?! Тынч эл дүрбөбөсүн, бүтүн эл бөлчөктөнбөсүн деп, мунун түбү зыян болорун болжоп, «аз иши аз, аз укугу аз, аз өзүн эч качан коруй албас» деп акылгөйлөр какшанып, көз алдында бүлүнө баштаган элди кайра бүтүн этишке ынтымак таба алышкан эмес.

Бирок көрөр тагдыр ошобу, ичтен мансап кумар жарака кылып, тыштан ага шынаа урулуп, 1726-жылы «качактан» «казак» атала баштаган уруулардын үч тобунан «улуу жүз», «орто жүз», «кичи жүз» болуп бөлөктөнүп, колбашчылыкка шайланды Эбилкайыр.

Мына ошол кесир күнү «кыргыз кыпчак», «кыргыз казак» болуп как жарылды те илгертен дүңгүрөп келген бүтүн журт.

Ушуга дейре орус менен жең ичинен байланышса, ал тымызын шек гана болуп жүрсө, эми бой-аягын жыйнап, ага кың дебей баш ийген аскердин сүрүн пайдаланып, тоңмоюн бийлерди тез ийрип, андан соң 1738-жылы орустун генералы Татищевдин алдына үч бүктөлүп, «саламга» түшүп берди. Бекер эле үч бүктөлбөгөн экен.

Кан этсе да хан болуп алыш үчүн өз журтунун бирлигин бузганы, хан бийлигин кан этсе да тутунуп калыш үчүн, атадан балага өтөр мурас кылыш үчүн бирөөнүн опасыз көмөгүнө өз журтунун элкиндигин, келе жагын айры баш кылганы, арзан сатканы өзүн «ханмын» деп Экатерина Ннин алдына бүктүшүп, орус өзү көп айткан анын арам колун өөп, «кол бала» болуп берген күнү ашкере болду го?!

Ырас, кийин анын башын кесерин кесип таштады Эр Барак, а бирак кыргыз казак жерине орустун сурабай кирип келе беришине ал ачкан кан жолду эч бирөө тосо алган жок, анын не биле, не билбей кылып койгон жамандыгынын башын эч бирөө кесе алган жок.

Йе, оңуп кеттиби ойрот?!

Жоо-жарагы, ат-көлүгү, согуш ыкмалары теңдеш эки «кол бала» бирде бири уруп кетип, бирде бири талап качып, «ит жыгылыш» болуп жүрүшүп, жыл өткөн сайын эки жагы тең турмуштан тарыкты, малы, жаны көз көрүнөө азайгандан азая берди.

Ошол учурда ойроттун ханы Севен Рабдан эле. Бир катыны кытай өкүмдары Шың Цайдын Жен деген кызы болгон экен. Ошо Женден айтылуу Эмирсана туулат.

Бир жагынан оруска «кол бала», бир жагынан кытайга «күйөө бала» болуп, кантсе да Севен Рабдан төрт уруу ойроттун башын бир кармап, жалпы кыргызга каршы бириктирип, жортуулун тындырбай жүрүп көзү өткөн. Ыркы кеткен ордодо талашкан мураскорлорду жеңип, тун уулу Галдан Серен отурду ордуна. Ал дагы жакынкы казакка кол салып, майтарылып, оңой көрүп жөө кытайдын четин талап, толук кырылып кала жаздап, артын каранбай качын, ат илкитип араң келип, бүт ойроттун көзүнө кадыры түшүш, бул дүйнөнүн кызыгынан кечип, өзүн өзү жарып салып, өлүп тынды.

Эми ошо тапта жетилип калган кытайдын зарделүү жээни Эмирсана ачык кирди так талашка. Доржы менен кармашып көрдү оболу, али таламдашы аз экен, бирок андан мурда Доржыны өлтүрүп, ойроттун тизгинин жаңы алган Дабашыны да «хан» катары көргөн жок Эмирсана. Быяктан «казак менен туугандашып», эми улук ханзу таякелери жактан түздөн-түз көмөк сурамакка чапты.

Өз жээн, неге көмөк көрсөтүшкө болбосун?!

Ошо 1755—57-жылдар арасында түп кытайдан 800 миң кол кулак тийише лыглык болуп каптап келип, качарга жылчык таппай элтеңдеп калган чоң маглуктары түгүл, чөптүн арасында секирип учкан сарала чегирткелерине дейре терип жеп, алар үчүн жекеме-жеке чыгыш деген жок, жер болжош, күн болжош деген жок, алдынан хан Дабаш өзү баштап каршы тосуп чыккан азгантай ойрот колун бир тегиз жайпап, жөн эле тепсеп өттү.

Үрөй учуп, өлгөндөн калган, өчкөндөн тамган ойрот үйрүлдү Эмирсананын алдына. Эки тизгин бир чылбыр колго тиет деген ушубу?! Мүдөөсүнө жеткендей болду Эмирсана.

Бирок али бир жоокер өлгөнүнөн кабары жок миң сан кошун толкуп алган айдың көлдөй туш-тушка чалкып, тири жан калтырбай түрө кырып кирди. Жээн эшикте калдыбы, же таажы кийдиби, аны менен эч биринин иши болгон жок.

Бу тири укмуш болуп кетерин эч болжобогон, эч шек кылбаган «өз бала», «жээн бала» бүт жандүйнөсү чакчелекей болуп, арага түшө бетме-бет келди. Жо, ага токтоло көңүл бөлгөн бирөө болбоду, сөзүнө эч бирөө кулак тутпады, жалманган кара өрт анын кошунун уюктуу айрыдай дүргүй жабылып каптады. «Өз бала», «жээн бала» деп аяганы ушу го, ал кылыч шилтесе каршылык кылбай жыгылганы жыгылып, жыгылбаганы кайрылбай, кара өрт ойрот атпайды тере кырып, ээсиз үрккөн аттарын да, улуган иттерин да жар-жара тартып, отко салды. Жеткен жерде бир убакта орустун өзү чочунткан, узун сепилди тынчытпаган көп ойроттун үнү да, оту да, аты да жымжырт болуп өчтү.

Ыя, те ханзунун көөнө заманынан бери боло келген катаал душманын «кыз менен», «жээн менен» ооздуктамак, же ошолор аркалуу шылтоо таап жетип, тукумкурут кылмак «кыз бермей» саясатынын бир орундалганы ушубу?

«Жээн бала» таякелерине тымызын кире качып кетсе болмок, кара башы эсен калмак, ордосунда көп ханзунун бири болуп өмүр кечирмек, дөбөсүнө чыга алмак беле?! Сөөк ташталган көпөк сыңары жалган убадага алданган абалын сездиби, бу көйдөн көрө ойроттун бир хунтайшиси болуп жүргөнү өйдө экени билиндиби, же ойрот өгөйсүнсө кыргыз казак өз көрөрүнө ишеними али барбы, иши кылып, өзүн кара кылган алты сан ойрот кошунун баштап, чалкын эмес көңүлүндө тууган издеп, корголорго караан издеп, ошо канга бөлөнгөн Кара-Ыртыштан күн жүрүшкө карай ооду. Жөөгө жеткирбей качып урушуп, буйгага токтоп тосуп урушуп, бирок «түгөнөт десе түтөгөндөн» караан үзүп, Каркыраны өтөктөп, кыргыз кыпчак чегине өтө чыкты.

Башка түркүн элге кабылган соң жөө кытаи кошундары дароо токтоп, «ойрот бүттүбү, каршылыгыбыз жок буларга» деген дейт, оодарыла тартылган көл толкунундай дуу артына агылып, ошол бойдон кайрылган жок.

Деми кесилген азгантай делинген ойроттор жол тосулбаганына эле таш бурканына жалбарып, үрүп чыккан көпөккө да шапалак үйрүп кое албай, жолуккан айылга катылыш түгүл түштөнсө, өргүсө тынч кеп алышып, суусун сурап, болсо азык сурап, бергенин алып, бербегенине таарынбай, качкын түрүндө ар жерге калып отуруп, эң алды Таластан ашып, хунтай— шиси эски ханзу жазмасынан көргөн Давань[9] чөлкөмүнө жайыла түшүп ийрилди.

Ким булар?

Камсыз эл нары да катылганы болбогон соң, жамандыгы көрүнбөгөн соң, тийишкен жок.

Жыл айланды, ат кара тил болуп тоюнганда эле бу жергилик эл «койдон жоош, мурдуна конгон чымынын коруй албаган бечара» болуп көрүнүп, тыныккан ойрот үн көтөрө сүйлөп, чогула удургута ат бастырып чыкты. Урушка бышыккан, же эркеги, же ургачысы ажыратылбай бир тегиз жоо кийим, бир тегиз атчан, баары жанкечти кыргындан чыккан. Көз көрүнөө булардын кол алдында калгансыды баёо эл.

Келгин тезинен баскын үйүтүн кылып, жергиликти баш кошушка үлгүртпөй чарк имерип, ар аймакка бөлө өз жайсаңдарын дайындап, акыры аларды бир чогултуп, жергиликке да коңтаажы[10] деп жариялап, кадими өкүм өткөрө баштады.

Чагатай менен Темир аксактан калган сары журт тыштан кыйкырган бирөө кирбей, өзүнөн бирөө тышка ат ойнотуп бир көрүнбөй өзүлөрү менен өзүлөрү сынакы, бороку болуп, жымырап жаткан. Көпкөн жайсаңдар бээ ордуна аргымагын, кыз ордуна арын тебелеп келинин тартып алып, зорлук көрсөтсө да, тынч заман чала өлүк кылган ныксыроодон али ойгонор эместей.

Жел токтоп, чөп кыбырабай, жалбырак кылт этпей, ава мемирей калган сыяктуу жер элкин, эл жымжырт. Эл башылар элпек, катар бузбай кол куушурат, өкүм шексиз жүзөгө ашат, күндө урмат, күндө үлпөт, коңтаажыны манчыркатат арзан дөөлөт.

Ушу өңдүү жымыраган бейпил күндө жергилик эл башылар кол куушуруп чогулуп, алдына ат, койнуна кыз даярдалып, ашкере даршан кылынып, кадырлуу коңтаажы чакырылды боло жүргөн үлпөткө.

Кимден чоочунат?!

Эмирсана коңтаажы алты сан делген ойроттон иргелген колбашыларын коштотуп, Абдыкерим бийдин Коон-Кент кыштоо жайына чайпалган жорго үстүндө оолжуп келди. Жадырап тосуп алышты терилген кыргыз-кыпчак, өзгөчө урмат белгиси кылып алдына улак таштатып.

Үч күнү улак тартылды жер дүңгүрөп, соорунга нар коюлуп калы килем жабылган, берилди ак күмүш, кызыл алтындан. Ат чабылды күнчүлүк жолго, бирде күлүк келди алдыга, чавандеси «ойрот» деп ураан айтып, бирде буудан келди алдыга, чавандеси байыркы кыргыз наамын оозанып. Күлүккө күң сайылды, бууданга кул сайылды даңазага.

Нечен күнү саналбай бээ союлуп, ченелбей тартылды табак, бозо, кымыз куюлду шыркырап. Ичте колбашылар, тышта кошун, уланды үлпөт, өзүлөрү куржундап ала келген арахудан[11] кошо тартып, теңселди мүлдө ойрот делөнгүт.

— Ал! — деди эми Абдыкерим бийдин Эрданасы.

Бирден кармап, бурдап басты кыргыз-кыпчак, тура кала алышты илбирстей чапчаң ойрот кылычташып, булдурсун шилтеп, бырчылдашты эки жак.

Тышта аттан ажырап, ичтеги мас дабдырап, кырылды ойрот.

Арты тосуп кырылып, алды кең коргондун алты пакса дубалын бузуп отуруп, жалгыз хинтайзисин араң тышка чыгарып, күлүктөн күлүк атына мингизип, дагы арты чабышта өлүп, алды куюндай уюлгуп сүрөп, караңгы түнгө кирип, куткарып кетишти. Ошо Абдыкерим бийдин тай чабымдан төрт чарчы чоң коргонунан, караламан ойротун ким издейт, иргелген жүз элүү кол-башысы сулады.

Эмирсана башсыз калган кошундарын жыйнап, айлап чабышкан соң, жер мерчемин билбеген кыйын экен, майтарылып, түзгө ыктап, акыры Ташкен аркалуу кең далага чегиниш жалгыз аргасы, жан аргасы болду.

Качканга кең кара жер куу алакандай куурулат турбайбы?!

Бөйдөй кара түндө биртке нур берген кут жылдызы чолпонду пешенеге алып, тынымсыз илгерилеп, эми баягы толгон чактагыдай кыйкыра чаап кырламай кайда, сайлап, өзүлөрү «быш» эте катуураак мурун тартпай, окуранбас үчүн аттардын тилин бууп, буйгада бугуп жатып кеч киргизип, кара күүгүмдө кайрадан чөп шытыратпай ийриле сойлогон жылан болуп жылыштады Эмирсана.

О, оомалы, төкмөлү дүйнө, бир кезде оруска «эрке бала» болуп тайраңдаган, бир жагынан «жөө кытайдын» чет жакасын тынч уктатпаган, бир жагынан кыргызга «гүр хан», «гүлдүр хан» өкүмдүгүн өткөрүп көргөн, а кийинки жүз жылда нечен жолу тепсеп чаап талаган дүңгүрөгөн жоогерлердин акырында көрө күнү ушубу, не өз шоруна, не бул элдин корлугуна туулган Эмирсананын тагдырыбы, иши кылып, толкуган көп ойрот соолгон көлдөн ар жерде бирткеден сасыган сары саз көлчүк калган түрдө азайып, мындай ар ким өз башын ала качкан кымкуут күндө куну кеткен көк туу каерде ат туягына тепселип калганын да, сүрү качкан хунтайши каерде кан жөткүрүп жыгылганын да эч бирөвү көрбөй, билбей бир уучу гана кыштын кычыраган суук убагында тоңгон чоң Эдилден аттарынын төрт туягына кийиз таңып, кут жылдыздын үлбүрөгөн жарыгында чубалып нары өтүп, ошо кезде кубаттуу Росей менчиктеп алган ногойдун ээн талаасына араң жетип жыгылды го?!

Хунтайзи тигиндей болсо, караламандын алы кайсы, күбүлгөн таруудай чачылды. Кай бирөө кайсаланып адашып, кай бирөө көз көрүнөө өлүмдөн качып, а бирок канаты болбогон соң кантип кутулмак, капилет кабылып, ыңалаган жаш бала журттан табылып, кай бирөөлөр, башка чарасы жок, «баш ийдик, калмак болдук» деп келип, тагдырына көнүп, баягы алкынган аттан, жалманган куралдан ажырап, деми түгөнүп, өзүлөрү нечен талаган, нечен зорлук, корлук көрсөткөн өчтүү, кектүү бөтөн элдин ичине ар жерде бирлеп, экилеп саналып, кеп ташка камалган азоодой титиреп, мүңкүрөп токтоп берди.

«Кулагы кесик кулбуз» — деп, карысы да, жашы да чочогун ырымдата кестирип «мусулман болдук эми» кылып, «тең жамаат» делинип, элге «аралашты». Бир Теңирге сыйынган, бечарага кайрылышкан, «алдыңа келсе атаңдын кунун кеч» деген ата насыятын карманып, алсызга кечирим кыла жүргөн момун эл кечирим кылды, жийиркенбей бооруна тартты, «көрө беришсин Теңир буйруган күнүн» деди эң акыры. А бирок кан этсе да мурунку адатынан бөлүнө албаган, жаңы үйүткө дили көнө бербеген жумуру баштар жергиликке «эл» болбоду, куушурулуп изин, тегин жашырып «казакпын» деп кыргызга, «кыргызмын» деп казакка тербиди, «кыпчакмыз» деп шаарларга айланчыктады, эч жерде башы бирикпеди, экөвү жолукса бири биринин айыбын чукулашып, ырылдашып ажырашты. Каерде гана жүрбөсүн өзүлөрүнө чоочун, жергиликке жек көрүнгөн «калмак» деген аягына чидер, башына нокто болуп, оту да, аты да өчтү ойроттун.

Мына, зорлуктун түбү корлук болору ушубу?!

Бир олутка тынчып, дарак тикпей, короо курбай, эгин экпей, тегирмен жүгүртпөй эркеги да, ургачысы да ат жалына тырмышкан, жалаң чапкын менен жүргөн, талоон менен туйтунган тайпа аша таршыган кесирин тартканыбы, не ан үчүн калыс Теңирден калыс жазасын алганыбы, те Токтомуштан, аксак Темирден берки кийинки эки кылым Туран Азияны тынымсыз буй кылган, суй жыккан, жымырап жаткан мухит кытайды тынччылыгынан көп алаксыткан дүңгүрөгөн көчмөн ордонун көргөнү гөр, киргени кара жер болду.

Эс мукурап, күч тайып, өзүн өздөй күтө албай, жатын жаттай тосо албай ыркы, ынтымагы кетип, кеткет күнүнө жеткен соң көп жылдар бою «алтын ордо» атыккан даңктуу Сарай Берке чоң ордо катары маанисин жоготкон соң күн батышын башкарган Ак Ордо бөлүгү майдаланып тайпаларга жиктелип, өрчүгөн Россия өкүмчүлүгүнүн карамагында калган. А бу Туран Азия аймагын имерген Көк Ордо тиги орус императорунун «кол баласы» кычаган ойроттон араң коргонсо да, өз ички ыйкы-тыйкысын араң тыйынса да, кадыресе өз алдынчалыгын сактаган. Өзгөчө элдин кыйла жарымын «Үч жүз казак» кылып Эбилкайыр бөлүп, өзү аскербашы болуп, андан нары ойроттун жолоюна түшүп, оруска тартылып кеткен соң эли эки аран, бийлиги эки анжы болуп, оңой оңолбос абалга кабылган. Баягыдай жалпы кыргызга тең Тобокел, Эр Эшим, Жаңгир, Тооке сыяк өкүмдар көтөрүлбөй, не эл кайра биригер деген үмүт болгонбу токтолуп, нары арасы жакын, нары теги, тили, дини бир Букар амирине ымала кылып турган. Үч жүз казак өзүлөрүнчө теги «казак эместигине» карабай зарделүү Абылай дегенди «кан» жарыялап, орус императорунун ыгына биротоло беринди болуп кирип беришти «кайра бирикмек» түгүл.

Эми, айла жок, эң акыркы ойрот баскынынан кутулушка биримдик, күч тапкан кырк огуз эскирген, тарки кеткен сары журт Көк Ордонун ордуна кайра ийриле түндүк көтөрүп, жаңылап өргөө тикмекке, ордо курамакка да эрк табышты. Ошо 1801-жылы ичкиликтин миң тейит уругунун бийи Нарботонун тун уулу Алымбек ак кийизге салынды. Нары ак, нары ыйык делинген аруу кийиздин төрт өңүрүн өз чөлкөмүндөгү Эрдана баш болгон, кыргыз-кыпчактын иргелген жакшылары оңунан Тилеке бий, Аккулу бек, Талкан бий, Атаке Жырык бий, солунан Бердике берен, Эсенбай бий, кадимги Көлдөй таркан тукумунан Көчмурат бий, Калыгул баатыр тең көтөрүштү төбөгө.

Эл ичинде боло келген кайда жылса үйү, бүлөсү кошо жүргөн «каранын каны» дегендердей эмес турук сарайы, тагы, кан жыгалы каны, эч ким өз оюнча чача бере албаган ыйык казынасы, алтын теңгеси, соодасы, дайыма даяр турган куралчан аскер күчү, шариат, адат ченемин карманып арыз караган казыйы бар, жана да коңшулар менен элчи, ак үйлү[12] алмашып алака кылган каниги мамлекет нугунда куралды жаңы ордо. Зарделүү чыкты жаңы кан. Те илгери өз убагына жараша бир чети Көк Ордого, бир чети амир Темир тукумдарына тиешелүү болуп келген Кара-Ыртыш, Ак-Мечит, Арал жээги, Ташкен, Чымкен, Кошон, Сары-Кол, Каратегин, алты шаар Кашкар чөлкөмдөрүнө эски Жагатай кезиндегидей кайра ийрилди алдына.

«Улук Россия» идеясынын оторчулук мүдөөсүнө оңой жиреп өтө албай турган олут тоскоол болду бул Ордо.

V

1862—жыл…

Эми гана эл жаздоо конуштарына тоо этекгеп келе баштаган. Ово жылым, жер көк жашыл торгун, сопу торгой кылактап, ээн элкин чулдурап, кош баш болуп, уя салып калган убак.

Теребел мемиреп тынч. Тиги оводо элкин кылактаган парендесине теңир жашоо кызыгын гана сыйлык кылып, көңүл касырети, өлүм азабы жок этип, бактылуу жараткан го? А жумуру башынын, мына көрүп ал, акыл санаасы канча болсо гөр тирилик түйшүгү, жетинген опасыз кубанычы, өксүгөн өкүнүчү, арманы ошончо!

Элинин да, өзүнүн да баркын тебелеген кийинки болмуштардын кейиши баягы «узун акыл» арты түгөнөр эместей, адил ойго чүрпөлө бербестей шектенткен, сестенткен «узун санаага» өтүп калган. Ушул азыр кылактаган чымчыктын бейпил өмүрүнө суктанып, көзү үлбүрөп, эчтемени ачык көрбөй, көргүсү келбей айыл четинде көк макмал дөңдө отурат.

«… Мына, «көйкапта» деген бөтөн эл козголуп, босого келип, кааласа «тууган» деген казактан тукуруп, кааласа өзү басып кирип, «коргон бузуп», «кун бычып», үстөмдүк көрсөтүп кирди го?..»

А Байтиктин көз алдына адигине агасы Алымбектин буудай ирең үрөйү келип, коңур жумшак үнү күнү бүгүнкүдөй угулуп отурат.

Те баягы «кыпчак кыргыны» деп аталган окуядан кыргыз-кыпчак жааты кайра биригип, Алымбек датка 1858-жылы Шералынын Соно айымдан туулган Малабегин Гүлүшаада хан көтөрүп, ордонун тизгинин алып коюшту эле го?!

Жаңы өкүмдар «орустун алдын тосмокко» катыран киришип, «Кудай берсе Сары Өзөндөн түгүл наркы Үч-Алматыдан кайра сүрүп салмакчы» болуп, он беш миңден ашуун аттуу-жөө аскерин берип, Ташкен беги Каноат-шаны ошо Циммерман менен Тезектин изи сууй элек 1860-жылдын күзүндө жолго чыгарган.

Жылым келбей, жүз үйрө катаал келди Каноат-ша. Мерке айланасына тыныккан убагында «Циммерман чүрчүткө жардам бергенсиң» деген күнөө коюп, Солтого 500 мингич ат, ар бир түтүнгө эки каптан актаган таруу салык салып, Бишкек чеп коргонун кайра оңдоп салыш үчүн кара жумушка бир миң иштерман талап кылган. Буйрук өз убагында жүзөгө ашырылбай турган болсо «кызыл кереге» кылмагы анык болгон.

Кудай жалгап, улук увазир Алымбек датка түз өзү башкарган Анжиян, Ош, Бе-Абад, Гуз- Кент, Куртка кошундарын баштап келе жатканы угулуп, Байтик өзү Төө-Ашуудан тосуп келди датка агасын.

Арыз, арман салынды ортого, таарыныч да айтылды жардамы жок ордого. «Жат жалгабайт, өз өлтүрбөйт» ушубу, көңүл көтөрдү, куткарып калды тежигинин дооматынан.

Кимдин акылы жеткен акырына?! Биригип кеп-кеңеши, ашкере болуп сөз жүйөсү, барышты Узун-Агачтагы орус менен ордонун урушуна «ага жандап», «абал аңдап». Көрүштү кырылганын эки жак. «Кошулбаптыр урушка» деп, «датка атасына» күнөө койду Малахан, а өзү да «эл бириксин» делинип, тындым болду өз нөкөрлөрүнүн колунан. Ана, бийлик каабы! Жыл айланып, келген күнү оңтою, кан ордодо «ордо башы» атанган датканын башы капилеттен шарт кесилип, түшүп калды ортого.

Мына сага, не дегидейсиң?! Же оңу болор, же убактылуу кору болор, же түгөнбөгөн шору болор бара көрөр, кантсе да, кимисинен болсо да, корчолоп калыш абзелби жокпу бу коңултак бей чара элди?! Ар бир өзүн «элбегимин» дегениңдин оюна «эми кантебиз» деген күйгүлтүк түшпөй коймокпу?!

«…Былтыр ордо аскери менен бет келишип көрүшүп, ким билет, не чоочунуп калганбы, не булардын алын чактап, өз күчүн жумурулап «жолборс секирик» кылганы турабы, иши кылып, шарпа жок орус жактан. «Ойноп келип», «ойноп кетип» калбас…»

Бий:

— Жаңы келди бек, — деди Байтикке карап, — бир эшик-төрдү көрсөтүп, мусулман катары көңүлүн алып коюш ылазым окшойт… Кабакты жарык кыла, акылды пештеше отуруп, бир жүзмө-жүз пикирлешип алганыбыз оң эле болот ко дейм?…

Суз, эки жагына тең ишеним аз, эрини борбоё ой термеп отурган Байтик баш ийкеди:

— Мейли, — деди.

Бийи менен баатыры бири айтып, бири баш ийкеген соң бүтүм ошо.

Ит үрүп калды. Кулан жээрде качырчан бирөө, ит арттан келсе доңкуп, алдынан келсе узун кулагын салпылдата башын чулгуп, келе берди минги качыр.

Этекте отургандардын бири ордунан тура, баса:

— О, кет! — деп, эшикке бирөө келсе кылар элчилик каада өтөп калды.

— Бу баягы биздин жер кыдырма «тамыр» го, — деди, — Кудай кыйнаган?

— Жо-о, — деди деги бири моюн созо, — чын эле, Кудай кыйнаган бирөө экен десең, о кадыресе, куран ачып окуп, кызык икая айтып, кулакка бир жакшы маани киргизип, байкуш, сооп иш кылат!

Ойлонуп тиктеп отура берди Байтик.

Жер кыдырма «тамыр» качырдан шашылгансып ооп түшүп, сүйүнгөн көзү Байтикке кадалып, сылык таазиминен жаңылбай, кыраатын келтире салам айта келип кол алышып, эсенчилик, соочулук сурашып калды, ошондон соң да берки «биздин» деген «тамырларына» колу кол алышып, көзү, бүт дити «баатыр тамырынан» ажырабай.

— Ке, отур, — деди Байтик сый оорун кызыл шырдак үстүнө.

Иреңи орустай, тили татарча чалыш, кийими бул дүйнөнү «кечтим» дегендерче өңсүз, боз чалма, сүзүлгөн боз мата чапан, жашы элүүгө чамалап, бет түгүнө ак кирген.

Кесе сунулду, илгертен эле ичип көнгөн немеби, жаздын бал татыган кымызын ыракаттана шимирди «мейман». Кубанды көз көрүнөө, «ыракматын» да унуткан жок.

— И, — деп калды бири, — көрүнбөй кеттиң бир жылдан бери?

— А эми, — деп, камырабай жооп кылып отурду «жер кыдырма».

— Бу кандай, бала ыйлабайбы, ит улубайбы, жарыктык? — деген күйүмдүү суроо болду, а «жер кыдырма» өзү деле ичтен өкүнгөнсүп, кымырыла баш ийкенип койду буга:

— А эми… ыйлатпай, улутпай тургандар жок эмес, Кудай өзү бар…

— Кача-ан көрсөк качыр минип жүрөсүз, жарыктык, ат миниңиз, ат берейин жоргосунан тан— дап, жарыктык!» — деп, элеттин берешендиги чыкты, ээк көтөрө үнсүз күлүп алды «жарык- тык»:

— Атка аларман, жоргого жоо көп, а мунун эти арам, бөрүдөн башка көз артпайт, эшек сымал, байгеге чабылбайт, чөптөн башка менен иши жок, агыткан жериңден табылат…

Күлүп калышты тен коюша. Өзүнө ылайык мал турбайбы?!

Эртеси эле Бишкек бегинин эшигинде болду «жер кыдырма жарыктык».

— Бек…

Кире бере бүгүлө калган удайчысын эрини кымтыла, кыя тиктеди Рахмат бек.

Баш көтөрбөй, көз көтөрбөй:

— Баягы календер… — деп күбүрөдү удайчы.

Терс айланып басты бек, толмоч, башында көк чалма, чийгендей ничке муруту алдыңкы эки жаак сөөгүн кыркалай коюлган биртке ак кирген кыркма сакалга жалгаштыра коюлган. Эшикке келген жөн келбей турган немеби, ой баса түшө токтолуп, анан «көрөлү» дегендей баш ийкеди акырын.

Леп кетенчиктеп чыгып кетти удайчы, согончогу тук этпей.

Ой жыя элегинде эле фарсиче акырын, жылуу салам айткан үн сезилди арттан. «Ошо…» — деди Рахмат бек, бирок кайрыла койбой, маалкатып, кол учуна илинбеген мурутун сыланып, тамак кыра кырс жөтөлгөн болуп да алды.

«Не керилет бу чала перс?!» — деди ичинен «календери». Бирок бурулуп кете бере албайт, жолугар жолу, сүйлөшөр сөзү, өзү аткарар иш бар.

Жүз багып, алда канча жумшартып, көзү жылымдап:

— Ие… келиңиз… — деди фарсиче «чала перс» беги, кол алышты.

— Келдик, келмек элек го?— деп, эсине салды бу да фарсиче шыдыр кайлап, колун коё бербей кыйла эле өзсүнүп, бурадарсынып.

Тизе бүгүп калышты сүйөнөр да, чыканактар да куш жаздыктардын арасына.

— Не жаңы кабар? — деди найын бек, уга турган «жаңы кабар» ага жетип калган сыяк, ал боюнча ой толгоп тургансып.

— А эми силерге деле ашкере, — деди тиги дагы күлө, ойду баамдап, — бу букара элиңер ичине кирсең жүда момун, бала сыңары ишенчээк, ак көңүл, ким экениңи сурабай бар оокатын аябайт, бечараны көрсө эки тонунун бирин жаап, алдына ат тартып жиберет, бир тоёр оокатты түгүл…

Жымыйганын жыйбай отуруп укту Рахмат бек. «Календери»:

— Түркиден башка тил оозу түгүл түшүнө кире элек булардын. Не арабиде, не фарсиде шеир айтып койсоң «куран сөзү экен» деп, көмкөрөсүнөн түшө беришет…

Муну «элдин али айбан бойдондугу» катары айтты оңкогой мурун. Кабарын улады тиги:

— Бир жагы, Кудайдын атын айтып, улук сөздөн баштап, анан киресиң ичине, а кире албасаң анда бул эл туюк, суз, сүрдөө, бала сыяк не кыянат, не кылмыш кылып жатканын билбей калат, шилтейт катуу өрүм камчысын кнм болсо ошо болсун, өлөбү, тири калабы ойлонбойт…

Бек:

— Дагы?

— Сыртынан орой, корс немедей көрүнөт «баатыры», эч андай эмес, куп аяр, күн сак, ошо кабагы үйрүлүп отуруп эле жылым да, суук да сөздөрдү угуп, былк этпей, эртең не айла кыларын, не кадам шилтерин ойлонуп бүтө бере тургансыйт, ушундай, анын же сыйы, же кылгылыгы кийин билинет…

Күлө, башын чайкап койду «календери», «ошо…» деди бектин дили. Сөз ташыр:

— Э-э, — деп, баш чайкады атайы, — булар силер тараптан айрыкча кооптонуп калган! Нары бир уругу, нары ордодогу жалгыз таяныч даткасы тындым кылынган соң үмүт үзүлгөн, ишеним өлгөн!

Ыкшала түштү бек:

— Чепке кол салар ойлору барга окшойбу?

— Жок, — деп кесе айтты тиги, — себеби ушул ки, ордону авалдан «өзүбүздүкү» деп жүрүшөт, чыны ошо, жана да буларды муслимчилиги өтө байкалбай байлап турат.

Ээгин саал көтөрө жымыйып тиктеди бек. «И, берер маслехатыңыз кайсы эми?» деген кысмакты көрдү мындайдын көбү менен акыйлашкан эски кыйды. Жым деди, «… мына… айтарды айтар убак, жарасына туз салар учур… келди өзү…» деди азазилдей чыр айлана дили, а бирок көз көрүнөө момурап, өтө кейиген кебете кийип алды заматта.

— А эми… — деп атайы тамшанып, «айтпай эле коёюнчу» деген түргө өтүп, атайы кыңырылды, а бегинин эрини эми кымтыла, көзү тептегерек болуп октоло баштады, — жолун, ыгын айтып койсоң касыңа катуу, айтпай койсоң досуңа зыян… — деп, муңканып баш ийкеп, кеп башын алыстан алды, — ырас, ордо авалдан «өзүбүздүкү» дешкени менен, бу тоо кийиктер ордо алда качан эле «өзүнүкү болбой» калганын да куп билишет. Кокус эле, капыл эле угуп калдым «ордо эми оташпараст» дегенди алардын арасынан…

Кашы тойгон кара сүлүктөй жыйрылып, жука эрини чыпталып, мурду оңкойду бектин.

— Ташкенде азирети Канат-ша, быякта мына Сиз… — деп, аны сайын жандүйнөсүнө акырын уу бүрктү тыңчы, — ка ишениң, ка ишенбең, «оташпараст» деген силерге айтылган доо, бегим… каршыкса ордого эмес силерге каршыгат булар…

Тура калды Рахмат бек, терс айлана, кабыштыра кармана басты жылбырска сакал ээгин. Чөөдөй кыңшып ээрчиди береги:

— Шылтоо издеп отурбай капылдан эле тынч айылына кирип, баатырын «кагылышта хан өлөт» кылса эле… падачысы жок мал боло калат бу ээн жерде бөрүсүнгөн сэктер…[13] ит, көөнө заманда түрк элдерин «бөрүдөн» деген уламыштан соң жек көргөндөн «бөрү, ит бир тукум» деп аташкан.

Токтоло калды бек:

— Кантейин, айтып эле коёюн, — деп шыбырады дагы, — саал кечиксе, же бир кысым кылып, бирок акырына чыгылбай калса, кокус да, булар «капыр» дешкенине карабай оруска ык салып кетиши мүмкүнбү? «Мүмкүн» түгүл шексиз! Чуу түшөсүз, азирети аталыктан да ыракмат албайсыз…

Кайрылып, не ынанбаска чарасы калбаганы, не ыракмат айтканы, эки көзү чоң ачылып, көзүн тиктеп, акырын баш ийкенди Рахмат бек.

— Э-э, булардын сөзүн уга берсең төбө чачың тик турат, — деп, огу таамай тийгенсиген неме эми аны сайын мойнуна мине батыл күбүрөдү, — «биздин пайгамбар туулган күнү оташпарастардын дайым күйүп турган баш оту өзү өчүп калган» дешет, «Азирети Алинин кылычынан коркуп гана моюн сунган, кыртышы муслим, ичи оташпараст» дешет. Тиги эле Мисирден, же Ыстанболдон окунуп келишкенсип а?!

Бу ою он тала, кыжыры таш буркан болуп турган Рахмат бектин кулагына кирген жок. Эки көзү кесесинде тегеренип, өзүнөн өзү демигип, бир убакта көзүнө таштын үстүндө отурган чоң кара бүркүт болуп көрүнгөн Байтик дагы көрүнүп, ал убакта таң калса азыр дил ызырынткан ойго алек.

Чөөдөй дагы кыңшып баштаганда тышка шак алакан уруп, леп деп сак удайчысы кирип келгенде:

— Чыгарып сал сепилден! Буз-зукуну мына бу!— деп, астейдил чаңырып таштады Рахмат бек.

Кымырыла кетенчиктеп, «а куп, беттештирем дебегениңе шүгүр» деген дилине келип, мындайдан оңой кутулганга кубанып, тез жыйрыла жөнөлдү эми эле өзсүнгөн «жер кыдырма».

Көзүнчө «бузуку» деп, өзүн кетиргенин кетирип, бирок анын «оташпарас», «оруска ык салып кетиш», «азирети аталыктан ыракмат албайсыз» деген сөздөрү жанына тикенек болуп сайылып, эч кетире албай койду көңүлүнөн. Ойлоно, ойлоно, отура, отура «ырас» дегенге үйрала баштады, «тез» деп шаштырды өзүн өзү коргоо сезими тереңден.

Ушундай күндөрдүн биринде чакырган киши келип Байтиктен.

Йе, не болуп кетти?! Оңдой берди болгонубу иштин, не башка келер болсо көз тартарыбы?!

Дили нечен толгонуп кетти жооп айтар биртке убакта. «Өзү чакырып калды го, сейилдеп, ойноп кетсин деп?!» «Көрөлү, ал мени байкагысы бардыр, а биз да аны байкайлы, ылайыгына жараша кеп, иш боло жатар…»

Тез, жалаң кылыччан алтымыш сыпай коштотуп, сепилден таркылдата керней узатып, салтанат менен чыкты Рахмат бек. Үзөңгү кагыша келе «тойлогону баратабызбы-жокпу, сак бол, даяр бол» — деп кулагына салды жүзбашынын.

Бою узун, жер чийгенсиген кара чепкен кийген, чоң кара көрпө телпек, кашы тик көзүн жаба түшкөн, боёгондой ныл кара сакал Байтик дагы келди көз алдына.

Эсиңде, кейпи «саламга» келген эместей, анын коргонун кайтарып бериш үчүн келген көп каралдын бир катары көргөнүбү, не жаңысынтканыбы: «И, сен келдиңби?» — деп күркүрөп, ыраазы болбогонсуп, өзү төргө өтүп, өзү отуруп, өзү баштап жай сурашкан. «Неден кемчилик болсо айтарсыңар, каралашып турарбыз» — деп кеткен, көзгө канча катаал көрүнсө да, иреңинен ойдон башка кастык нышана сезилген эмес.

«Не кемчилдикти жайгара алмакчы булар, өзүлөрү жайдак токум элети эл?!» — деп, ишенбей, теңсинбей ой экчеди ал ушул азыр аларга «мейманчылыкка» бара жаткан убагында. «Ойноп» дегени кандай? Кантип ойнотот?» «Кыз тоңкуйбу алдыңда?» «Ойноп» деген булар да кандайча болорун болжой алган жок.

Бир убакта ызылдап чыккан кыйкырык, чуу, уюлгуй кубалашкан көп атчан көрүндү эки жактан.

«Ие?!», «Йе?!» дешип, дароо бегин ортого ала үйрүлө сыпайлар. Бек нестейди бир кур, бирок чоочуна койгон жок, кылычташкандын неченин көргөн тандалма сыпайларынан көңүлү ток. Бирок кыжырынанбы, неден болсо да, асте бууну катырап, тура баштады үзөңгүсүнө.

Бүйрөсү кызый кыйкырып жиберди ичин— деги жалгыз кыпчак сыпай:

— Улак! Улак! Сизге улук урмат кылып, бир эмес эки улак алып чыгышкан турбайбы алдыңызга?!

Билегин түрүнө ат ойнотту:

— О-о! Торпок окшойт, торпок?! Килтейет…

Көңүлү тына түштү Рахмат бектин. Те ичкериде кыпчак маалелеринде ушинтип, «улак» деп, ар аягына экиден тырмышып жүргөнүн көрбөй койгон эмес. Ордонун түркөй өкүмдарларынын бир көңүл ачары ушул «ит тартыш» эмес беле?! «Көк бөрү тартыш» дегенди бир шум ага ушинтип таржималап койгон.

Чуу, дуу менен, бу кылычтын сабына колу жабышып турган сыпайларды жирей көкүлү көккө серпилген атчан сел жер теңселгендей дүбүрт менен ийрилип жетти бектин алдына.

— Күрс! — дедире улак ташталды, боз аргымак алдыңкы эки аягы көтөрүлө кошкуруп, шап тизгинден ала токтотуп калды жүзбашы. Улакчыга «ыракмат» дегиче түшө калган бирөө улакты бектин ээр кашына ашыра, дагы бири чылбырдан чоё боз аргымакты тартып жөнөлдү. Үйүрлүү бөрүдөй сыпайлар, бөлүнбөй, бегин жыш курчап, арага көк бөрүчүлөрдөн ат тумшугун салдырбай кетти.

Ээлиге сүрөөн таштаган кыйкырык, ызылдаган чуу. Эч убакта мындай неме өңөрүлбөгөн боз аргымак кошкуруп, оңго, солго жулкунуп, тоңкуп, ойт берип, оор торпок «улак» салп этип жерге түшүп, боз аргымак аны сайын чакчаңдап үркүп, кош аяктап тура, тизгин чойгон улакчы аттан оогон «сарт бегин» араң үлгүрө сүйөп калды.

Иреңи купкуу, келген ачуудан көз чагыр, оозу ачыла энтигип, «и, ойноткону ушу экен го, ыя, атка сүйрөлтүп өлтүрмөк экен го…» деп, деги оңго кетпес кас дилинен жаман уу ой тамчылап кетти. Сүйөп калганга эч ыраазы болгон жок.

Те бийик дөңдө эки атчандын ортосунда бою тең болуп турган, чоң ак тебетейчен бирөө көрүндү бектин ала чакмак көзүнө. «Ошо…» деди, тааныды. Ага ушуга дейре тунжураган туңгуюк элеттин ушундай бирөөгө моюн ийилте койбогон колбашысы аны «баш» көрүп, өзү мейманчылыкка чакырып, өзү тигинтип жолунан тосуп турганы ичин капилет жылытты бир ою. Улам жакындаган сайын «бу сый эмес, бу деген анын кылар кызматы» деген менсинген дымак өнө баштады кайра.

Себеп жок ко чоочунушка!? Куюгуп, уюлгуп жарыша чабышкан, алып учкан курч күлүктүн үстүндө өзүнөн өзү желигип, өрөпкүп кеткен элетилердин колунда камчыдан башка көрүнбөйт, кабак бүркөгөн көз тигилбейт, тескери карап сөгүнгөн күңкүл угулбайт. Ордого оңдугубу бу деген?! Муслимчилик, оруска ык сала койбой турган көңүл эмеспи бу деген?!

Жаздоо жердин шамалдан, селден челчең керилген түзөңүнө он чакты боз үй тигилген. Эки тарабында үйлөрдөн обочо бир нече желе тартылып, шыкалып кулун байланган, айгырлары бейпил даңкайып, ылаалап саан бээлер жүрөт.

Кире бериште утурулай эки ак сакал адам жанаша жай басып келишип, «келгиле, келгиле» кылышып, бекти, жүзбашысын колтуктан сүйөй аттан түшүрүп алышты, аттар обочо кермеге байланды, «кана» деше, нышана кыла ыкташты өргөө жакка.

Чоң ак өргөө, эшигинде ак сакал Жангарач, Байтик күтүп турган. Оозу саал ачыла жымыйып, бирок көзү суз, иреңи сур, салам айтпай келди Рахмат бек.

Жөөгө атчан, төмөнтөн келе жатканга өйдөтөн келе жаткан, экөөге бирөө салам бермей салт эле го, муну муслимчилик дешчү эле го?!

Түкшүмөл ойго кабылды Жангарач бий. «Неге мынча манчыркайт бу жылбырска сакал неме?..» деди дили, «…бексингени го, чоңсунганы го …» деген жооп алды өзү өзүнөн.

Шаар көчөсүндө, кыжы-кыйма базар ичинде өскөн, андан соң кошунда эс тарткан кишиге «баатыр» деген Байтиктин бу турагы ээн сезилди. «Чий бөрүлөрдүн жатагы…» деген ой кылт этти, «көчпөй эле, бир жайлуу жерге коргон салып, көлөкөгө тал тигип, көңүл кубантканга гүлзар кылып өмүрдүн убайын көрсө болбойбу буларга?..» — деп, астейдил таң калды шаар баласы.

Ошол эле учурда алтымыш атчаны эки жактан жыйрыла ат бастыра келе аз үйлүү айылды курчагансып, ага кыя көз жиберип, дили толукшуп өзгөгө сездирбей асте баш ийкенип, эми мойну аны сайын көтөрүлө өзгөчө манчыркап калды.

Чоң өргөө мейман башы үчүн атайын тигилген. Үй кадыресе, элетте болушунча жасалгаланган, улагасына дейре түркүн көчөт кызыл шырдак төшөлгөн, кызыл жошо керегенин сыртынан тартылган саймалана чырмалган чий, керегенин көздөрүнөн аны сайын ар бөлөктөнө өзгөчө көрк сездирип калган. Шайы төшөк эки кабатталып, чыканакташка ак пар жаздыктар коюлган.

Босогого биртке токтоло кала Рахмат бек үй ичин, тунук көк ныл көк көрүнгөн чамгарагына дейре бир имере көз салып, «и, төрлөң» деген Байтиктин күргүр үнүнөн соң төрдүн кап ортосуна чыгып, тизе бүктү.

Илбирсче акырын аяк коё өтүп, сол тарабына, катарына эмес, сөөм ылдыйлай көчүк басты Жангарач бий. «Келиң, бий, бери жакын…» деген те баягы өз даткасы Алымбегин эстеди. Жо, былк эткен жок бу бөлөк тукум. «…сакал сыйлаган сыпайгерчилик буларда жок ко?.. — деди кары аяр — көпкөн да…» — деп, кечиримдүү эсептеп койду кайра.

А иниси Байтик бектин оң жагына агасы кандай отурса ошондой төмөнчө мандаш кылды.

«Укурук моюн, узун акыл» астелеп, «саламатчылык», «үйдөгү бүлө, бала» жагын сурамжылады. «Куп жакшы!», «Шүгүр, баары жайында!» деген, шакылдаган мардем жооп алып отурду.

— И—и, өзүңөр? — деди акырында мейман бек. Малайына айтылгандай дымак угулду Байтик— ке, кымтыла калды эрини.

— А эми, — деп койду дайыма сөз акырын күтө билген аяр, — элети элбиз, Теңир буйруган күнүн көрүп турабыз эми…

Ликилдеп, көөдөй кара муруту ээгине салаңдаган, кыйла көпкөн жүзбашы кирип келе, салам айтпай, эки жакты карабай, келгенинче беги менен бакылдашып калды фарсиче.

Күлүп алышты өзүлөрүнчө, кетти жүзбашы.

Үй ээлери эчтеме түшүнбөй, өйдө карабай аяры сынып, төрүнө келип ой жашырган тике эле басмырлаган болду баатырына.

О, бири кем дүйнө! «Узун акыл» баягы өз тууганы, өз даткасы Алымбегин дагы эстеди. Өгүнкү «жер кыдырма» «…бегиңер эл ичинде силерче кайлайт, өз үйүндө фарсиче, тышта муслим, өз үйүндө оташпарас…» дегенин баатыр өзү көрүп, өзү угуп, «йе ушундай да болобу, бир эле кишинин дили, ыйманы эки кабат болуп» деп, «болгонун көрдүң го» деди өзү өзүнө. «Биздики, мусулмандыкты деп жүрүлгөн ордонун билермандары ушулар болуп калган болсо, ордо оңолбойт, оңолтпой жүргөн куду ушулар окшойт…» — деп, ичи жыйрылып, ичтен жолборс күрүлдөп ойгоно баштады.

Муну көз жаздым кылбады аяр, алдыртан кооптонуп, тиктеп, башын акырын өзүнчөдөй ийкеди. «Чыдап кой… үйгө жылан кирсе чоочубай, тийбей, чоочутпай алдына акырын ак чачып, акка тил салдырып, күтүп, чыгарып коёбуз го… ошент…» дегенди туйду да, куду макул боло таарынган баладай көзүн тунартып башка жакты тиктеп отуруп калды Байтик.

Суюгу суудай төгүлүп, кургагы үймөлөнүп, элеттин колдо бары толо болду дасторконго.

Сый бир жагынан меймандардын көңүлүн көтөрдү, бир жагынан мунун баарын «корккон— дон» дедирип, мынчалык ашкере чачыла тосконду көрбөгөн, муну «ысырап» деп түшүнгөн шаар балдарын көз көрүнөө өйдөсүнтүп, кадыресе манчыркатып жиберди.

Бирөө атайы кечиримпоз болгонсуп, кажылдаша аралашып, а бирөө кумсаңдап, моюн көтөрө, үн көтөрө сөз ашырып, кай бирөө: «Эй, тыяк-ка!», «эй, быякка!» — дей корсулдап, башкара жумшап, «конок койдон жоош» эмес, «жаман үйдүн коногу бийлейт» дегенчеликке өтүп калды башка үйлөрдө.

«Бекке эшик төрдү көрсөтүп, кемчилигин сурап коюш» кары бийден чыккан эле. Теги бир сөзгө келишмек.

— Бек, — деп, сый сездире сүйлөп отурду Жангарач, — орус улам кысып, Каркыраны ашып Көлдүн төбөсүнөн түшүп, быягы Үч-Алматыдан бери жылып, биздин босогобузга келип калды го…

Дагы эмне чыгар экен?! Унчукпай угуп отурду Рахмат бек.

Жангарач:

— Ташкендеги улук бекке кабар кылдык, өзү деле көрүп кеткен бир убакта, жардам сурадык… жооп ала албадык…

— Кандай жооп керек эле? — деп, жүзү жымыя, дили кергичтей ооз ачты Рахмат бек.

Бу мокоткон суроого күтпөгөн аяр кыйла мукурай калды. Түз кетти Байтик:

— Оозун караган, амирин туткан, салыгын берген момун букараларына ыйык ордосу, азирети ханы, кадырлуу бектери кам көрүшөбү, же «өзүң менен өзүң бол» дейби? «Өзүң менен өзүң бол» десе анда ыйык ордонун, азирети хандын өкүмү кимге өтөт?! Ким моюн сунат?!

«Моюн сунбайт!» дегенди туйду Рахмат бек. «… жайдак элет сунбай кандай айла кыла алат… көп болсо оруска ыктайбыз дейт ко…» деди дили.

Мелтейип, өзү да ошо тынчыбаган «ыйык ордо» жактан ичкүптү сыяктанып, жер тиктеи баш ийкеп алып:

— Мына ошону кеп урушалы деп келип отурабыз, — деп, бир жагы кейиш, бир жагы буларга буйрук сыяк өктөм баштады, — муслимбизби, ар бир муслим өзүн, муслимчилигин эң авалы өзү коргош ылазым, «башка бирөө келип коргоп берет» деп эле жол тиктеп отура бериш керекпи?!

Тиктешип алды тигилер. Аны сайын ички кыжыры сүрөп, үнү текирең салып кетти бектин:

— Мына! Биз келип турабыз! Мына эртеңден баштап кара келтек кошун жыйнайбыз. Кошун үчүн жоого минер күлүк, күлүккө жем, кошуга оокат керек болобу, жыйнайбыз! Кимде ким баш тартса, кимде ким каршылык аракет чыгарса катыны талак, өзү капыр болот, жаны дозокко кетирилет!

Дагы тиктешип алышты тигилер. Бу түздөн-түз үшүн алыш үчүн атайы айтылса да, күйүмдүү даткасын эсине салып тигилердин эски жарасына тийди.

Чакчарылды Рахмат бек:

— Биздин амирибизде, мына уш-шу азыр жалаңдаган миң бахадур сепилде зеригип, буйрук гана тилеп турат! Жакын арада Ташкенден канча зарыл болсо ошончо кошун келет. Кара келтек кошун жыйнасак жыйнап калдык, жыйнабасак, ар шылтоо менен каллени оорутсак, анда биз баарыбыз уят болобуз, а кошун бүт элетти бир үйрүп кылычтын мизинен өткөрөт! Мындай муслимдердин барынан жогу кылат!

Тымтырс боло калышты. Чынбы? Алган буйругун айтты го бул балээ?!

— Бу эми… арга, акыл жокпу мындан башка?— деп калды кары аяр ыраазы боло албай, сөз саап.

Күлүп алды Рахмат бек:

— Түгөнгөнү ушу, жарыктык, арганын!

«Тамашасы» деп жооруду муну Жангарач бий, акырын кыкылдап күлгөн болуп койду, а Байтик өрөпкүп, сүйүнүп кеткенсип:

— Ушундайбы?! — деп, күркүрөп койду.

Күлкүсү тыйыла калды аярдын, инисинин үнүнөн «тамаша» эмес кекер сезди. «Мына, мына… шылтоо өзү тоголонуп келе жатабы алдыма?..» — деп, жымыңдап тиктеп калды бек дагы.

Четки үйдө кесе сунган келиндин билегинен шап кармап, аралаш отурган «бахадурлардын» көзүнчө эле алдына баса баштады бири, мейман күткөндөр элтейсе, а кызык көргөн сыпайлар каткырык салып калышты. «А?!» «А?!»

— Йе, коюңуз… Бу эмне, йе кокуй?! — деп, үйдөн чыңырган зайыбынын үнү угулуп, тышта кемеге башында жүргөн эри жүгүрө кирип, зайыбынын үстүнөн желкеден ала сүйрөп салды. Сыпай кыйкыра кылычына кол сермегенде берки чапчаң кончундагы булдурсун менен, башка чапса тырп этмек, жон талаштыра бир шилтеп сулатып таштады.

Жүзбашы ликилдеп кирип келди чоң үйгө. Рахмат бек көзүнөн али күлкүсү кете элек бойдон кашын көтөрө карады аны. Дагы фарсиче сүйлөшүп калышты. Тыякта болгон окуяны камчы урганга күнөө оодарып, «аша элек экен» деп айтты. Рахмат бек күлүп угуп, «камчы урган качып кетпесин, кылыч урганды көрсүн…» деди акырын.

Шашып чыгып кетти жүзбашы. Не шашат?! Не булар улам эле сөз жашырат?! Кабак үйрүлөт?! «Узун акыл» элтейип Байтикти тиктеп калды. «Ийе, бу чага турган жылан го?!» дегенди көрдү көзүнөн Байтик. Тамашасыбы, чыныбы, оозунан жалаң эле жалын чыгып отурса буерде?!

Башка үйлөрдө да «мейман күткөн эл» үргүлөп отурушпаган экен сыягы, аңгыча эле тыштан өз адамынан бирөө Байтикти тике тиктеп, салам кылып кирип калды.

— Баатыр, — деп баштады эчтеме көрбөгөндөй, эчтеме кулагына илинбегендей кабагы жадырап, — йе, бир оор топ акта жайылып келип калган экен, мейли, оттой берсин дедик эле, ичинде аңгилери бар экен, биздин жаңы үйүр баскан бир жаңы азый айгырдын кызыл байталына бир аңги чап салган экен, курч азый жыга тээп салды! О, адам эй, мындайды ким көргөн, аңгилер тоңкоңдошуп азыйга аяк шилтеп, араң ортого түшүп…

Көзүнөн «не кылалы» дегенди көрдү Байтик. Көңүлү көз көрүнөө ачылып, карсылдап күлө:

— А—а, чөп урган аңгилер, арык торукту тоңкуп тээп, үйүрүн тартып алып кыныгып калышкан го?! Үйрүп, акырын «тепкичин» түбүнөн кыркып, «боорун» бошотуп койгулачы, көрөлү кантип тоңкушарын!

Өзүнчө ойлонгонсуп, кычыгы кызарган тик көзү тир-мейип нестейди «узун акыл». Кыт-кыт күлүп койду бек да өзүнчө. «… бир жыл мал баккан балаңдан үч жылы акыл сураба, бу бекер айтылбаган экен го, не кылат, малдан башка сөзү жок…» — деп астейдил мыскыл ой таап отурду.

— Мен тышта болоюн… — деп, акырын күбүрөнө козголду. «Мени аралаштырба, кимге болсо да жообун өзүң бересиң, кеперетин өзүң тартасың…» дегенди туюнуп калды Байтик.

Өзүн да, тууганды да өзү бийлеп калган «баатыр» атанган инисинен «оор, жеңил жүк өз мойнубузда» деген өчөштүгүн, бой бербес кашкөйлүгүн көрүп, бүжүрөй басып, тышка чыгып кетти кары бий. Түтө албады, бирок бул мертинсе анын өлгөнү, ал чабылса элдин таланганы ошо, «тыштын камын көрмөккө» моюн сунду ою.

— Кеп кары бийде эмес экенин билебиз, — деди Рахмат бек, жооошуткансып үнүн жумшартып, — ачык кеп урушалы энди, бахадур, амирин аткарып, ордонун ыраазылыгын ала турган сиз өзүңүз, амирин жүзөлөтпөй каарына кала турган сиз өзүңүз, «жыйналсын» делинген тез жыйналышы ылазым.

Байтик уурту жайыла, тиши ачыла атайы үнсүз күлө карады. Бир чоң жырткыч ырылдап калгандай көрүнүп кетти бектин көзүнө. Йе?! Өзү жарлык менен келген аскербашы болсо буерде, артында тили да, дили да, тукуму да бир, өз амакиси[14] азирети Каноат-ша турса, несинен чоочунмак бу ээн жерде бөрүсүнгөн жабайыдан?! Мыскылдап тиктеди бек дагы. Күлө:

— От тегеренип оюнга түшө-өр, төшөк сала-ар, — деп сөз чоюп «кеп уруп» койду Байтик, — ургачылар да керектир?

«Бегиңер менен биз таанышпыз…» деген баягы качыр минген «жер кыдырма». «… эркеги, ургачысы бирдей селкилдешип от тегеренип, кылыктанып кылтылдап оюнга түшүшөт, о-о бир убакта өзүлөрү акактап, көздөрү чакчаңдап кетет. Те-е бир убакта өлө кызыганда, от өчкөндө кимге ким туш келгени менен жыгылып түшө беришет…» — деп, «… ушул эле сепилиңерде маалма-маал болуп турат андай үлпөт, бу адат алар үчүн, унутпайт, таштабайт…» — деп оозду ачырган.

Эсине келип, «жер кыдырманын» чала күлгөн, чала кейиген үнү кулагына келип, бүрүшкөн жүдөө кейпи ушу азыр көз алдында турду Байтиктин. Не дер экен буга?!

Не жини келе, не кооптоно, көзүнүн агы көрүнө кадала тиктеп калды Рахмат бек, «же булар башынан сөз кыла жүргөнү ырас муну, же тыңчынын оозунан чыккан» деген ойго кабылды, бирок «жалган», «чын» деше ырбаткысы келген жок, кайра билмексенге сала:

— Неси кыйкым?! Бир түнгө, бир жумага, бир айга нике байлаган учур да болот, шарияты түзөлөт! — деп, өзү күлгөн болду бек.

А Байтик:

— Ыя, күнүмдүккө нике байланып, тебеленген байкуш кыздардын соңку тагдыры кандай болуп калат?— деп чын эле сурап, кабагы түнөрө баш чайкады. — Мындан келди, «шариятын түзөп» алдап, кордоп, анан кызыгы кеткенде «күн бүттү» деп, этек кагынып кете берилеби?

Быякта ар бир ургачы бирөөнүн кызы, бир уруу журттан, ошон үчүн «от тегерентип ойнотконго» «күнүмдүк никеге» жөн эле кыз бере албайбыз. Ырк кетет элибизден.

— А мейли, — деди Рахмат бек атайы күлгөн боло акырын, — силер бербей, биз албай ак коёлу, кызыңардыкы ошончо эле кыйбат болсо, а көрө капыр жоо-жакадан алып турганда «жыйна» дегенди жыйнайлы, бахадур, жакшылыкча.

Байтик:

— Биздин деле, «капыр болуп кетели» деген оюбуз жок, чакырганыбыз «акылдашалы» дегенибиз, ансыз да жайдак элетин «тигини бер», «муну тап» деп кысмактабай, «кылычтын мизинен өткөрөт», «жакшылыкча» деп коркутпай, а көрө бизге берсин урушка зарыл нерсени, көрдүк орустун куралын, курал берсин бизге ордобуз, ошондон кийин тескеп, мусулманчылыгыбызды ошондон кийин сынап алсын.

— Бу моюн толгоо, баш бербөө, бахадур, — деп, томсоруп эскертти Рахмат бек.

— Макул, кара келтек кошун чогулталы, оруска тап кылар колунда эчтемеси жок, ошо кара келтеги бойдон силердин алдыңарга жиңкилдеп түшүп, орус мылтыктын мөндүрдөй түшкөн огуна кептеле берсинби биздин эл? — деп суроо кылды Байтик.

Дагы тойгон сүлүктөй кашы ийилип, көзүнөн заары чыга:

— Сиз минте берсеңиз, «бахадур», кыйын болуп калар бекен өз каллеңизге?!

Байтик:

— И?!

Дагы чап салганы калган тажаал бир чоң жырткыч болуп көрүндү кейпи, бирок көптү көрүп чачы агара баштаган бек сестене койгон жок:

— Өзү болосуз Алымбектин, бахадур, каллеңиз өз дасторконуңузга түшүп калат, бахадур… — деди кайра эрегише.

Байтик:

— Йе, ушундай деңиз?! — деп, күркүрөп күлүп алды. — Биздин каллебизден мурун, бегим, оболу Сиз айып тартасыз! «Уяты бар», «мейман» деген силердей болобу?! Бирөөң сыйды тепсеп, элдин көзүнчө бирөөнүн ак никелүү зайыбына кол салдың. Биздин Ормон мындайга адилет такмын койгон, мындай күнөө кылган арсызга кырк жылкы айып салынат!

Дагы күркүрөп күлүп алды Байтик:

Кырк атыңар айыпка алынат! Кыркың чапаныңарды колтуктап жөө кетесиңер.

Эч ким айткан жок эле го?! Өзү сыртка чыккан жок эле го?! Элтейип калды Рахмат бек.

— Эми, — деди Байтик көзүнө кан тартып, күңкүл ызырынып, — жүзүндө жылымы, сөзүндө угуму жок, оташпарастар, эми силерден өчүн да, кунун да алабыз кайран датканын!

Эрини кымтыла жулкунуп тура калды Рахмат бек, фарсиче чаңырды тышка, тез кирип келген жүзбашыга кол силке көрсөтө берди Байтик жакка:

— Ал каллесин!

Колу кылычтын сабына жеткенде, улагада дасторкон күзөтүп отурган Чоюбектин Көкүмү өзөгү коргошун өрүм булдурсун камчы менен артынан чокуга бир тартып, «ик» дегенге жарабай бүк түшүп калды жүзбашы.

Жашынан бычак менен ойноп көнгөн Рахмат эми өзү белиндеги кыңырагына кол сермей, а дөө Байтик обдула бектин колун кыңырактын сабына кабыштыра кармап, бир силке курунан кынын кошо үзүп алды. Кежир, тежик Рахмат мадылча ыркырап, жакасына асылды дөө сөөлөттүн. Бала кезде мушташтын неченин башынан өткөргөн Байтик дагы анын эки колун тырыштыра кармап, дагы бир силкип, тоголото итерип салды. Жер таянып, энтигип, эки көзү жегидей жек көрө чакырайып, жан соога сурамай оюнда жок, өз кыңырагы эми өзүнө шилтенерин күтүп калды Рахмат бек.

Үстүнө үңүлдү Байтик. Дагы жемин басып кала эми күркүрөп тиш салар бир шумдук үксөйгөн, көзү кызыл, тивди арсак тажаал жырткыч болуп көрүндү «мырза» бектин көзүнө.

Керкинин сабындай сөөмөйүн кезеди «чоң жырткыч»:

— Мен колуму булгабайын сенин кара каныңа. Ме, — деп, жаман ырайдан кайтып, үстүнө силкип таштады кынынан чыкпай калган кыңырагын, — «колуман кылычымы алып койду эле» деп, арман кылып кетпе, чабышып армансыз өл, өлсөң…

Тура кала, өзүнөн өзү корсунуп, каңырыгы түтөп, бирок кыжыры, өчүгүшү аны сайын күчөнүп, арыштап жөнөлдү тышка:

— Атка! Атка-а! — деп, үнү кардыга, алдастап чыкты ордого таанымал «ляшкер башы».

Тышта кай жагы оозунуп баштаганы белгисиз, бири айкырып кылыч булгай качырып, бири узун өрүм булдурсун айлантып тосуп, шилтенген кылычка жыландай ороло түшө булкканда кылыч колдон кетип, бир жерде булдурсун кыңылып түшүп, эшик алдындагы машалып жаткан отундан келтек сүйрөй коргонуп, кымкуут түшүп калган.

Үйлөрдүн ичи дүпүрөп, кылыч шилтенбей, булдурсун үйрүлбөй тикеме тике алка жакадан алышып, күчкө салыша бурдашып, кереге чоюлуп, үй кыйшайып, ууктар келтек болуп, эч кимисин ылгабай төгө чабылып жатты.

Бир ийнин кылыч шылып түшкөн гана, же коргошун өрүм булдурсун чабылып башы жарылган гана ыйына онтойт, башка үн жок, бырчылдашып жаткан эки жак.

Үн угуп, эми эсине келе жабыла атка чуркады сыпайлар, ар бири өзү беттегенинен үзүлбөй келтек согуп, булдурсун үйрүй чаап, кошо агылды өчүккөн, өчөшкөн элетилер.

«Кермени кырк! Кермени!» Үнсүз дүбүрттү тепсеп, тынч овону как жарып кетти Байтиктин үнү. «Имере куу! Имере, имере!»

Эми жеткени жетип, колу калтырап чылбырын чече албай жатканда, чечип үлгүргөнү үзөңгүгө аяк салган үзөңгү шыпырылып, токум сыйрылып, өйдө болгуча арттан келтек чабылып, булдурсун тийип сулады көп сыпай. Эки башы кыркылган кермелердеги аттар чылбыр чоюп кежеңдеп, үйрүлгөн булдурсундан имериле качып, арага кире калган тирилей кишилерди тебелеп, куюндун очогундай уюлгуп турду.

Көк чалма башынан түшкөн, иреңи өчкөн бегин тыгыз ортого алып, тегерене коргонду бир оор топ сыпай. Улам чети мертинип, улам бири кемип, бирок бири да өз жанын ала качпай, бири да ыйлактабай өлгөнү өлгөн жеринде калып, өлбөгөнү тобун бузбай жылыштап, керменин башындагы мамыга жалгыз байланган боз аргымакты көздөп, эң акыры он чактысы араң жетип, «тепкичи кыркылган», «боору бошогон», эптеп басмайылын тартып, көптөп ооздун үстүнө көтөрүп салып, тизгинин колуна берип үлгүрүп калышты.

Тосо жүгүргөн, секире тизгинге асылмакчы жөөлөргө чендетпей кергичтеп каргып, туш келген өлүктөн үркө, жайнаган кан жытынан кошкуруна, ылдый карай аргыштап качты боз аргымак.

— Эй! Эй!— деп чоочуп кетти Байтик. — Кетти го тиги?!

Жаңжалга бейгам эле элет, жакшы аттары үйүрдө, эшик ээликке, малга гана миниле турганы калган, боз аргымакка жетери жок.

Тиги сепилге жетсе эртең эле көп сыпай самсып келери келет! Эки күн, үч күн, бир айла табылгыча кабарсыз кала турса, «балта көтөрүлгүчө дөңгөч сел табат» боло турат эле го?!

— Чап, кокуй, Көкүм! — деп, кулаган таштай дүңкүлдөтө басып, байлоодо турган өз аты гер кашканы көрсөтө жиберди Байтик. — Бол! Бо-ол!

Не бар, не жок, капилет, кыйкырган жоо болуп калабы, кыжылдаган доо келип калабы, жарарлык бир буудан ат дайыма турмагы зарыл мындай «баатыры» атанган, туугандын тынч-чылыгына кепилдикке жараган азаматтын эшигинде. Жай мезгилинде да кургак чөпкө кармалат, жем берилет, күнүгө таң ашырылып, ашык тери алынып, буудан ар убак табында болот.

Үйдүн ашканасынын башына шырык катары жашырын турган куу найзасын жулуп ала жулунуп чуркап, жайдак гер кашкага ыргып мине чапты Чоюбектин Көкүмү.

Жанга өлчөнгөн мал, эки алдыңкы аягын тең суна секирип жөнөгөндө каны дүргүп:

— Аы-ы-ы! — деп, үн тааныган күлүккө удаама-удаа чаңыра, өзү артынан локулдап жүгүрө басканын билбей ач айкырык, куу сүрөөн кылып калды Байтик. — Айт-тайт! Айт-тайт! Айт-тайт!

Мындай үнүн көбү укпаган айылдан, элтейе калды баары. Кезинде не барымтада, не жылкы тийгендин алдын тоскондо өзүнөн өзү кыжынып, өрөпкүп, үзөңгүсүнө тик тура калганын билбей чаңырык салганда адыр жер болсо адыр арасы, тоо жер болсо тоо каңгыр, шаңгыр жаңырыктап кетип жүргөн тажаал үн.

Тигине качкан бек, узай түшкөн, жука көк шаиы чепкени дуулдап канат болуп, өзү ээрдин кашына өбөктөп, тынбай теминип кетип барат.

Көп минилбей туруп, тунсак болуп калган геркашка тер кысып, тер төгө албай демиге, күчүркөнө күрүлдөп чурап алган. «Көк канат» бирде булак, бирде кылак, улам кичирейип, карааны үзүлө-созула көздөн учат.

Улам алыстагансыган сайын, пенде го, чиркин, пенде го, эси жайына келе, эми жан өзүнүкү болгонсуп, эми кайра көй дүйнө, кимден алар кеги, кимге берер жазасы түшүп, кутулганына ыраазы болуму жок, дагы иреңи да, дили да карайып баратты качкын.

Керилген Сары Өзөн, этеги кең, карарган дөң да, эрбейген дарак да көрүнбөйт, көк жээк, көк мунарык, ак чаңгыл сейрек булут үлбүрөп араң илешет көзгө.

Жаңы богок байлаган буудай, ар жеринде бир имерим болуп сарала арпа, мөлтүрөп ийилген таруу куйкул конок, жел барбы, жел жокпу, ово түйшөлөбү, өзүнөн өзү асте термелип турган.

О, алдырар күнү оозунан жаздырар деген ушубу?! Көзүнө оң кол күн чыгыштан сепилдин боз дубалы жакынча көрүнгөн жакка бурулду качкын.

Көк канат желбиреп, тегиз сезилген эгин жайга кирип, үзөңгүсү жок бутуна шарпылдап чабылган буудайды аралап, жол эмес, тегиз эмес баары, бирде өйдө, бирде ылдый, аргымак буйдалып, бир суу лыглык толо аккан чоң арыкка туш болду да, не секирте албай, не кечтире албай бөөдө алакетке түшүп калды качкын.

Көздөн жоготуп коюп, андан бетер алактады, алдастады куугун. Тигине! Капылдан, көк канат серпиле Чоң-Арыктын алдынан көрүнүп, кезигер алдын тушмалдап ат койду жер өңүтүн билген куугун.

Сары Өзөндүн тиги эле Оулия-Атадан Кебинге созулган «бөксө» аталган кара жолго жеткенде карп—курп көрүндү бирине бири. Жолсуз, аң-дөң жерде боз аргымак сүрдүгө түшкөн, деми азайып салпылдап калган сыяк. Алдынан ат көргөндө байге аты геркашка жан карыштап, жулуна бой таштап жиберди.

Катуу дүбүрт артынан угулуп, каранышка, канча экенин ойлошко чама кана, калкалана коёрго карааны, кире каларга тешиги жок, кара жер алакандай куурулуп, көмкөрүлгөн көк көзүнө теңселип, атайы чарчагансыган боз аргымакты оңду, солду чылбырлап сабанды качкан бек.

Куйрук улаш жеткен ченде куу найзаны ок жыландай созулта уруп калды Чоюбектин Көкүмү, жетти куу найза, кадалды ай далыга курч учталган куу найза. Селт эте чалкалай, тизгин колдон кетип, жалп этип боз аргымактан түшүп калды быяктагы бүткүл элетке бийлиги жеткирилген дымактуу бек Рахмат.

Ага караган жок Чоюбектин Көкүмү, тиги жетсе эле «кабарчы» болуп калар, үстүндөгү жүгүнөн жеңилденип, түктөлгөн жем жеген сепилге карай текиреңин жазбай кеткен боз аргымактын артынан сая кууп жөнөдү. Улам жакындап, акыры жандап, аны сайын күлүктөр эрегишип, өз күүсүнөн жал тикелене уюлгуп, бир убакта геркашка эми мойнунча озгон кезде Чоюбектин чапчаңы учкан жыландын куйругундай оводо бараткан чылбырга кол сермеп жетип, күүлөнүп калган күлүктөрдү бирдей солго ийе, жетелей имере токтотуп калды.

Чоюбектин Көкүмү эми эле келип, аттан түшүп, тиги куу найза далысында бойдон жаткан Рахмат бекке эми эмне кыларын билбей үңүлдү, ошол учурда алдындагы көл-шал терге түшкөн жоон айгыр, көңүлү түтпөй желе башынан карматып эле мине чаап жөнөгөн окшойт, араң дүпүлдөтө желдирип, Байтик өзү да келип калды.

— Жетип калганың абийир болду, Көкүмүм, — деди, бирок жүзүндө салтанат жок, суз.

Рахмат бек не онтой албай, не дем тартканы билинбей оозу эле ачылып, бели жанчылган мар жылан сыңары башы эки жакка акырын ыргалгансып, көзү бозоро баштаган, бет алдындагы эки караанга тигилип, не каргаган сыяк, не арбаган сыяк, не «эми кыйнаба» деген сыяк ирмелбей кадалды.

— Ай, аттиң ай, — деди Байтик акырын, — же жылым кепке келишпей, же жөн аттанып кетишпей, аягы ушу болду.

Жүз үйрүй бурулду:

— Болору болду эми, кыйналбасын, найзаңы сууруп ал, жаны тынсын, — деди, курт дей суурулду куу найза, — найзанын учунан кан жалап кой, өзүңдүн да көңүлүң тынчып калат…

— Эми, бери кара Көкүм, — деди, — эртеби, кечпи болор доо сага түшүп жүрбөсүн, «Байтик сайды» деп эле кой муну, мейли, мен өзүм тартайын тартарын, мен өзүм көтөрөйүн көтөрөрүн. Башын кесип, байлап кой менин канжыгама, эл көрсүн!

Тез кайра жүрүп кетишти. Жангарач баш болуп, үрпөйгөн топ жыйылып калган экен.

VI

Ырас, инисине жалгыз күнөө жүктөй алган жок Жангарач. «Чакырып, элеттин болгон сыйын көрсөтүп, алдына соорусуна суу койсо төгүлбөгөн жоргодон ат тартып, көрктүүдөн кундуз бөрк кийгизип көңүлүн алып, ортону жылымдатып коёлу, не бар, не жок, тигинтип орус босогого келип, алардын койнуна кирип алган казактын калмагы эки ортодо өткөн өчүнө, кеткен кегине бүгүн аларман болуп чыгып отурган убакта» деген өзү.

Тежик бек келгенде эле иреңи боз болуп, ооз ачса кеби чыргыйттап, мейманга эмес чабышка келгенсип кылыччан келди го? Жүйө жаккан жок ко деги эле?!

— Бу, — деп, мүңкүрөп ойлонуп отуруп, бир убакта көз ачты, ооз ачты эски аяр, — ортого тымызын от жагып жүргөн бар окшойт ко, болбосо, орус ушу жайдак элетти эле алып тынмакчыбы, ордону ойрон этет ко түбүндө, ушуга ою жетпейби бектердин?!

Кеп эгешип, ой керишип отуруп, куюн ургандай баш айланып болуп кеткен окуя «ошо, өз шайтандын кесепети» дегенге имерилишип, башка себебин таба алышкан жок.

«Жо» деген эч ким боло алган жок.

Байтик:

— Ошентели, а ошентели, аваке, — деди, — бир жагы бар, ордо алыс, ага барып келгенче өлгөн бектин баласы баш болуп калган беш жүз сарбазды кантип токтотуп тура алар экенбиз?

Тиктеп калды аяр. Мунун ойлоп койгон бир аргасы бар экенин сезди.

Байтик:

— Ушул азыр, аваке, мына бу жакынкы орустан жардам сурап турсак кан этет?

Эми баары тиктеп калды аярды.

«… мына аргасы…» — деди Жангарач ичтен, ниети буга макул боло албады.

— «Букараң бололу» деп кагаз берсек, балки, кун тартпай да калмакпыз, а буга ордодон мурда быяктагы бизден башка көп уруу тууган эл не дейт эле?! Биртке мал үчүн ырк бузбадык, бөөде бөтөнгө колтук ачпадык. Дагы мүңкүрөп барсаң орус төрөлөр ошо талабын дагы алдыңа коёт. Кантебиз?!

Кашы үрпөйө көзүн жаап, ойлонуп отуруп бир убакта:

— И?! — деди Байтик, көзү чакчая көтөрүлө: — «Чок кармагандын колу күйөт» дейсиз го?! Коргонго өзүң барып бер дегени турасыз го?! Ыя?!

Үрөйү учуп отурган топтон мыңк эткен бирөө болгон жок.

Ыя? Эч качан анын мындай чакырайган козүн көрбөгөн, ныгыра сүйлөгөн каяшасын укпаган, ар качан «кадырлуу» авасынын жүйө сөзүнө көнүп коё берчү эле го?

Бу кагуу! Насыят айтып, айтканы бүтүм болуп жүргөн Жангарач ойдо жок тике каршылык угуп, дили сынып, бирпаста жыйын түгүл бейбаш балага кеби жукпаган жөн абышканын бири болуп, шалдырап келди үйүнө.

— Келиңиз, — деп тосуп алды байбичеси үйрүлө, кабагы бүркөөлүгүнөн камтама боло, — не болдуңар?..

— Э-э, — деп койду абышка, — акыры көрө турган көз эле, уга турган сөз эле… эчтеме эмес…

— Кыңкайып алыңызчы, — деп, байбиче алдына тармал ак көрпө жумшак көлдөлөң салып, чыканактасын үчүн жаздык коё койду, — эс алыңызчы…

Отурду абышка, ою он тала, чыканактай алган жок, бир убакта уурту жымыйып, тынчтангансып, анан ошол былк этпеген бойдон үргүлөгөнсүп калды. Те бир кезде өзү эл аралап, жакшыларга салам беришке жарап, жүрө-жүрө атасы Эшботонун агасы Канай бий авасынын тобуна кошулуп жүргөн бир күнүн эстеди.

…Өз көбөн, солто уругуна бийлиги өтүп, жакынкы жалпы тагай тукумуна кадыры жетинип, тебетейин кызыл тыш кылбаса да, эл оозуна «каранын каны» атанып калган убагы эле Канай бийдин.

Жолборс жүргөн кара камыш, боз каймалдын чуудасындай желкилдеген калың чий, этеги көк кашка суу Сары Өзөн.

Ак эгин[15] алынган, кара эгин[16] орулуп кургасынга ташталган, аңыз жылтырап сары каймактанып жаткан.

Чийне, араба жүргөн кара жол, биртке жолбун жел ойноп, уюлгуп, боз чаң ызгып, кайра сары түркүн кийеге сүйрөлүп төгүлүп турат.

Канай бий жатакчылардын жайын, ошол жылкы эгиндин чаркын көргөнү келген.

Кара жолдо бир оор топ балдар торпок жарыштырып чуру-чуу, бири майышкан «күлүгүн» теминип, озгону ураан кыйкырып, бири түшө кала моюнчактап тартып, а бири артынан чыбыктап «сүрөп», чаң үстүнө чаң чыгарып жүрүшкөн.

Ичинде чоң эле бир киши колжоңдоп, таркылдап башкарып, ызырынып сөгүнүп турат.

«Канай!», «Канай!» деген зоңкулдаган үн жетип, бий кулак сала кашын көтөрө тиктеп, тизгин жыя калды. «И, менден башка кайсы Канай бар эле?!» — деп, жанагы колжоңдогон неме «Канай!», «Канай!» дей таркылдап, бир боз торпокту күчкө сала сүйрөп, «байгеден чыгарып» кеткенин көздөн өткөрүп турду.

«Ким бу? Сурагылачы…» — деди акырын Канай бий. Илбериңки жаш Жангарач тез барып, атчан эле биртке туруп, кайра тез келди. Канай бийдин кимгедир ыраазы эместей томсоргон жүзү тосуп алды аны. «И, ким экен?» деген кыжырлуу суроо көрүндү көзүнөн.

«Ава, — деди Жангарач акырын, — тиги чоң кишидей көрүнгөн неме «торпок чапкан» бал— дардын теңтушу эле экен…»

«Кайдагы «Канайдын» баласы экен?!»

«Бу, ава… те баягы жылы ушу жерге бир келип, никелеп төшөгүн баскан кедей кыпчактын кызынан туулуп калган бала экен, ава…»

«Йе?! Аты ким экен?..»

«Байтик деди го, таруу кырманга бай тигилген убакта туулган окшойт ко…»

«Э-э, — деди бий, — жумуру баш бирөөнүн кызын эстен чыгарып… ыя… көпкөн экенбиз го, ыя?..»

Оюн айттырбай билген инисинин көзүнөн «не кылалы» деп турганын көрүп:

«Өткөн өттү да кетти, — деди бий баш ийкей, — макул болушса тез көчүрүп келесиң…»

Теңтуштары белинен келген зоңкойгон бала, анын «канайлап», боз торпогун күчкө сала сүйрөп «чыгарып» жүргөнү эртеңкисинен үмүт кылдырдыбы авасын, же ушул убагына дейре бир кайрылбай койгонуна дили калыс болсо уялып калдыбы, кайсынысы ийиктиргенин жаш Жангарач сезе алган эмес. Көп деле күн өткөрбөй өзү көчүрүп келип берген.

Ушул азыр ой экчей баш ийкенип отурду абышка Жангарач.

Бир аз жыл өткөн соң Канай бий сүзөктөп, өйдө боло албай жатып, жанынан чыкпай түн сактаган Жангарачка өзү дайыма алып жүргөн күмүш камчысын карматып койгон экен. Бу билгенге бий бийликти ага ыроолоп койгону болуп түшүнүлгөн.

Бийдин көзү өтүп, ата ордун басышка улу катындын көпкөлөң балдары жарамсыз болуп, а салынды эң акыркы кичи токолдун «айбанын» ким көңүлгө алсын, тизгин Эшботонун кишинин көзүн карап, көңүлүн улап асте сүйлөгөн, асте мамиле кыла билген Жангарачына күмүш камчы менен кошо өзүнөн өзү келген.

Жыл өтпөйбү, «айбан» атыккан колжойгон бала эрезеге жетпейби?! Бирак энесинен башка эли да, жөлөгү да жок, санга кошкон киши да жок Байтиктин жоголуп кеткенин «туугандар» бир айдан кийин сезишкен. Кайгырганы да болгон эмес, «тентиреп төмөнкү кыштоо жакка барса кара камыштын жолборсуна жолугуп алдыбы, кокус…» деген түкшүмөл гана кеп болуп унутулган.

Канча жыл өткөнү азыр эсинде жок Жангарачтын, бир күнү эле артынан кырк чакты жигит ээрчиген, өзү тапка келген кара бүркүттөй эки жагын ормоңдоп каранган локуйган бир жигит аргымак атынан түшө келип, салам айтып:

«Эсен, күүлүү жүрөсүзбү, аке бай? — деп, үнү муңканып учурашып калганы эскирбей күнү бүгүнкүдөй көз алдында.

«А шүгүр, сен кимсиң, жараным?» деген бий Жангарач.

Тиги тиш ача кубана күлө:

«Байтигиңизмин, аке, Байтигиңизмин…» деген.

Өзү кубалап жибергенсип, бийдин жүрөгү бир солк эткен ошондо. «Эй… кайда жүрөсүң, кагылайын, жоголуп?..» — деп жибергенин өзү билбей калган.

«Жүрбөй кантели, аке, — деген Байтик, — туз буйрулган жерде жүрүп келдик…»

«… күйүшөр тууган болбогон соң күлө багып жатка жактык… деди» — деп болжогон «узун акыл» атанып калган «акеси».

Кайда барганы, кайдан келгени саалден кийин билинген.

Кара сур, бүркүт кабак, нооча бою эңчер бир чоочун өспүрүм Таласка пайда болгон. Жүрө-жүрө күрөшкө түшүп көзгө илинген, көкбөрү тартып таанылган. Нурак, Жангороз деген мыкты жигиттерге жанашып, акыры жигитбашысы болуп, ошол кезде чөл жактан да, тоо ичинен да келнп турган «көрбөсө сыйрымта, көрсө барымта» кылганга кынык алган кескилердин жолун тороп, кайтара кууп мал ажыратып, жан ажыратып, эрлиги менен даңкы чыккан.

Эң акыры Талас түгүл андан наркы Аксынын тобуна аралашып, Ордого чейин барып, «акылы пештелип», «баралына келип» дегенчелик болгонун сезген Ажыбай датка. «Эми элиңи тап, элден безсең акыры жүрүп кул атанып каласың».

Талас те илгерки көөнө жер, ар дайым эл ортосу, ордо жай болуп келген. Оңгары, Чынгыс, Амир Темир керегинде байырлаган, ушул кезге дейре Эр Манастын кадими жай күмбөзү турганы эле кутлук журт экенине айгине. Ар бири өз убагында Тобокел, Эр Эшим, анын уулу Жаангир, Тооке, Эр Бешим ат жалын тартып минген, акыры Алтын бешик айбөбөктөн калган саркынды Шераалы Аксыга ашырылып, ак кийизге көтөрүлгөн.

Үч уруу Сол — кушчу, саруу, кутай авалтан Теңир таанымы терең, өзүлөрүн ордо көргөн, баш көргөн сезет, же четте, же бөтөндө жүргөн бирөөдөй жалтаң эмес, өз үйүнө, Ата Журтуна өзү эге, салтын, адилеттигин ар бири бек карманган дымагы бүтүн.

«Мен кошулам» деген жигиттерден салттагы кырк санды курап, демекчи кырк үйлүү кылып, ага теги Сары Өзөндөн болгон манасчы Балыгоозду кошо көчүрүп берип, билги Ажыбай бий:

«Мына кошунуң, мына ырчың, бар эми, жакшысы болосуңбу, жаманы эле болуп каласыңбы, бари бир, өз эл өнгөн тамырың, өскөн өзөгүң…» — деп, бир кездеги кадырлашы Канайдын же— тилген жетимин оң жолуна салган экен.

Сурабай келип конгон Ата конушуна «кырк үйлүү» Байтик.

Бой тарткан, эс тарткан балдар күрүлдөгөн байкесинин айланасына ийриле баштабайбы?! Өзү чала манапча бой көтөрбөй, жөнү жок керсейбей, же бийдей өкүм сүйлөбөй жигит агасы эле катары баарына теңтуш, баарына калыс, баарына бирдей жылым үрөй көрсөтүп жүргөнү жүргөн. «Канайлатып» күлүк чаптырат. Коштогон, бир кыйкырып болсо да атка дем берген, жандай чаап сүрөгөн жигиттерине байгени теңшеп бөлүп берет.

Жагып эле жүргөн бийге мунун баары.

Бир күнү чоң маараке болуп, Байтиктин күлүгү дагы чыкса өзүнөн өзү эле ичи курмушудай сасып күйгөн көй «туугандын» бири бүрүшүп келип калды Жангарачтын алдына:

«… бий… дагы баягы… ат чаап, үйүрлүү бөрүдөй кутургандары кууп сүрөп, атын чыгарып… ыя, өзү «өзү бий», «өзү бек» болуп алды го?..» — деп, ийнин кыса кыңырайып астыртан тиктеп калды.

Көз ирмебей укту Жангарач.

«… деги иймениш, сиз жактан жол сураш дегени жок ко?..» деп, дагы кыңкыстады тиги, дагы бийдин дилине асте уу тамгызды.

Тыяктан:

«Йе?! Тизгинин кагып койбойсузбу?! — деп жиберди тез ууккан байбиче. — Көп болду го мындай сөздүн угулганына?! Же… өзү эле «бийсинип» алганбы?!

Оңурайып тиктеген Жангарач.

Муну сезген тиги:

«Ош—шо… — деп, көрүнөө кыжырланган болуп кетти, — Оң менен Солго таанымал ага бийдин башынан аттай баштаганы го ал айбандын?!»

«Тизгинин кагып?!» Көңүлүнө ушул имерилип:

«Чыккан атын апкелип койгулачы быякка…» — деди Жангарач кабагы үйрүлө.

Тура чуркап, тыштагы атын мине чапты өзсүнгөн. Күлүктү чабандес бала жайдак жетелеп турган экен, жеткенинче ат үстүнөн эңиле баланын колунан чылбырын жулкуп алды. Үч-төрт киши кошула түштү ага. Күбүрөшүп, токтолбой күлүктү ортого ала дүрдүгө жүрүп беришти.

Кабар жетти Байтикке, унчукпай бийдин айылын көздөй бастырды, чабыш эле көксөгөн жигиттер дүүлүгө ээрчиди.

Жанында бир оор топ өзсүнгөнү бар, сүмбөдөй жараган карагерди жетелетип көрүп:

«Сүрөтүп» дейсиңер, бу сүрөтпөй эле, сүйрөтпөй эле чыга турган ат…» — деп турган экен бий.

Ооз жыйыла электе аттан түшө келди Байтик, салам айтты, эч ким алик алган жок, а өзүнүн жүзү жарык:

«Ие, — деди жадырап, — ат өз эгесин тапкан тура, а мейли!

«Кекеткени» — деп, көз көтөрө карана берди Жангарач. Жо, дароо байкады: «Ыя… иреңинде деле, үнүндө деле бушман жок ко?!»

«А-а эми каарыйт бий!», «Сүз-зүшөт эми!» — деп, мадырайып турушкан, «өздөр». Бийдин көрүнөө жумшара түшкөнүн сезди бири: «А-а, — деди эми, — эки нар жөөлөшсө да, моюндашса да байкуш кара чымындын шору, эми биз каарылат окшойбу-уз…»

Байтик:

«Аке бай! Атыңыз ат салбады алдына, байгеси төрт түлүктөн тогуздан экен!

Тигилерге карады:

«И?! — деди, көзү секирер жолборстуку окшоп көрүндү аларга, — айдап келгиле, не турасыңар?! Тез!»

Узун акыл не дешин билбей калган ошондо.

Байтик:

— Бөрү богу бир ат түгүл бүт солто атпайдын акылы, билек күчү, кара башы сиздин ыктыярыңызда, аке бай!

«Йе, акылчысы ким болгон мунун?!» Толгоно басты узун акыл. Ким болмок эле?! Кушчунун аксактын акырына караган сактыгы, сару-удун өтүкчөн суу кечкен шарлыгы өзүнө билинбей жугуп келген го?! Өзүн да, жайкы кулунчактай шоодурап тизилген кырк жоросуна да сереп салып, имериле баса баш ийкеп алып, анан:

«Кана, тилибизге тишибиз күбө Теңир алдында, ушу мен азыр Канакемин үнүн угуп, Кана кемин көзүн көрүп, айкөл көңүлүн болжоп турам, — деди аке байы, — кана, алакан жайчы… жетилген жетимим…

Бата берет!

Камчысын мойнуна сала эңилип, алакан жая калды Байтик. Дуу этти бата баркын билген жигиттери. Бири нес, бири үңкүйө, бири алаканын чала көтөрүп, бири укмаксан терс айланып, көчүгүн сыйпаланып калды «өздөр».

Жангарач:

— Кана, өзүңө да, өзгөңө да калыс бол, карамдуу бол, ал ата тизгинин, элиңи эми өзүң башкар, конушуңу өзүң кору. Бердим, тапшырдым сага көзүмүн барында! О-оми-ин, аллау акибар…

«Аллау акибар!» Аллау акибар!» Дуу, дуу коштоду жигиттер. Не кошо кубана албай, не ыйлай албай ырсаңдашып калышты «өзүбүз» дегендер.

Дуу, күү астында акырын чайпала басып келип, алп кулачтап агасын кучактап, эч качан карыган ата жытын билбеген, атанын жылуу кебин укпаган, куу найзадай каткан Байтик чын эле дили жумшап, бирок бир тамчы сөз оозана албай «укурук моюнду» искенип токтоп, анан көзүн көрсөтпөй бурула басып лап минди атына.

Уюлгуй артынан ат коюи жиберишти өрөпкүгөн кырка атчан. «Бий!» «Бий!» «Байтик бий!»

«Байтик бий!» Кош жаңырыктап узап кетти кыйкырык. «Байтик бий!» «Байтик бий!»

«Ыя?..» — дешти бирине бири өзсүнгөндөр, ойго да, оозго да эчтеме чүргөлбөй кеңкелес боло түшүштү бирпаста.

«Ыя… — деди бири Жангарачка мышыкча кыйшаңдап, өйдө карана албай, — ыя, ушу да болобу эми… кагып, эси жайына келтирип коёр десе, бийликти өткөрүп…»

Коштоп кетишти:

«Жөн эле…», «бөөдө эле…», «биртке жылым сөзгө, ыя, бир байге бөрү богуна ушунча ийигиш керек беле, кокуй?!»

А Жангарач карызынан кутулгандай ыйманы жеңилденип, көзүнө жаш тегеренип турган. Не дейт эми буларга?! Чөөнүн үйүрүндөй «гөй тууган», тегиз имере, жымыя тиктеп, ошол замат чакмактай чарт чагылып кетти:

«Эй!» деп жиберди жаак тарамышы түйүлө.

Бир селт этти, бири тыржыйды, бири жүз үйрүдү өңкөй «гөй тууган».

«Кана, — деди Жангарач, — кимиң тең тайла— шасың ушу менен?! Өзүм бердим атасынын тиз— гинин, бүгүн бербесем эртең өзү эле алып коёт! Кана, кимиң кармаша аласың?! Ыя?! Ыя?! — Бирдей түртө шилтенди эки колун: — Алгыла, мен «бөөдө берип» койсом, алгылачы силер бийликти артынан барып?!

Ан үчүн тегирмендей көт керек ко?! Жексен болуп калышты эргулдар.

Бир тиктей, ууртун тарта жымыя мыскылдап алып, анан илдиреп акырын басып, үйүнө кирип кетти Жангарач абышка.

Тышта эмне окуя болуп жатканын босого— баштын кычыгынан көрүп-угуп турган байбичеси үрккөндөй үрпөйүп тосуп алды.

Чалы унчукпай төргө өтүп, унчукпай көпкө отуруп:

«Байбиче… — деди акырын күбүрөй, бир убакта, — келе жатканда эле алдынан көк чаар жолборс көрүнүп келди… Канакеме те илгери мен айткан кепти айтты мага… Билбейм, баягы Канакемин мага камчысын бергендеги кеби өзү эле оозума кирип келди… байбиче…»

Көзү бакырайып, жакасын карманып, чын ынанып калды байбиче.

…Мына, бири ак, бири кара аралаш тизилген шуру болуп өттү окуя. Тыштагы тууганга да, үйдөгү байбичеге да өзүлөрүнө ылайык «жүйө» айтып кутулуп,өз көңүлүн да астейдил тындырган эле узун акыл Жангарач. Эч качан өкүнгөн эмес.

Ымга келишели деп чакырып, капилет куюн ургандай кырылышып калган бу окуя элеттин бийлерин түгүл калың караламан калкын сестентти. Ыя, коргондон урушка маш көп сыпай чууруп чыкса алдын ким тосот?! А орус каптаса ким болушат?!

Жолоочу менен кошо учкан кабар жеткенби, чакыртпай тез эле жакынкы Жантай, улу тоодон Үмөтаалы, Осмон, те Көл жээгинде жаткан Тилекмат ар кимиси өз алдынча эле келип калышты.

Жалаң, жалгыз атчан жүрмөкпү алар?! Сук көздөн, суук сөздөн далда бир челчең конушка тосту Байтик.

Чакыртты, арадан эч сөз өтпөгөндөй, кадимки эле Жангарач, кабагы жарык бойдон келди.

«Кимден өттүлөп», себеп сурашып отурушкан жок.

— Болору болуптур, — деп баштады Жантай, — бу жалгыз солто көтөрө бере турган мүшкүл эмес…

Жактап койду Үмөтаалы:

— Ордо жактанбы, орус жактанбы, кимиси жөөлөсө да солтодон кийин баарыбызга өтөрүн өтөт.

— Менин айтарым, — деди Тилекмат шар, — буга орусту кийлигиштириш болбойт!

Жангарач көзүн сүзүп, Байтик чекирейип сөз акырын күтө калды. Тилекмат:

— Мына, — деди, — шайтанына азгырылып, капканына түшүп, ушу кезге дейре чыга албай кыйналып жүрөбүз…

— Э-э, — деди Үмөтаалы чалкалай, баягы Көлдү үч айлангысы келген кезине эми өкүнгөн сыяк, — «билбеген киши уу ичет» деген турбайбы, «азгырык» бизде да жүрдү го…

Те илгери бир кыбыраган мусапыр татар бугу ичине пайда болгон. Тегинен баёо, кулп дегенди билбеген, эшигине ким келсе куру ооз кетирбеген тоолук эл аны кимиси кайдан көрсө да «бечара» деп, курсагын тойгузуп, ысык менен сууктан асырап жүргөн. «Файзи» деген өзүн. А бугу билгени «Байзы», билбегени «татар молдо» деп эле койгон.

Бир күнү Байзы бугунун баш манабынын «чоң айылына» жылыштап жетип, Боронбайдын көзүнө атайы түшкөн. «Молдосу», «аңгемелешери» болуп көп жүрүп, ишенимге кирип, эң акыры 1844-жылы эле баш манапты жалгыз көндүргөн, анын ысмынан «орус букаралыгына өтүш» жөнүндө «Сураныч» жазган, те алыскы Омбудагы Батыш Сибир генерал-губернатору Гасфорддун өзүнө жеткирген. Так өзүндөй Галим «кеңешчи» Ормондун жанында да кымырылып отурган.

Кана, ушулар ээн жердин үлкөндөрүнүн дымагына от үүлөбөй, бирин «оруска калкалан»,

бирин «өзүңчө кан болуп, ордоңо каршы курал көтөр» деген эмес беле?!

Ошол «Суранычтын акыбети» биртке бугу уругунун манабы «полковник» Боронбайды «кызыл тебетейи» Ормонго моюн сундурбаган, анын жалпы элет үчүн «биримдик бийлик» түзүш ниетин кабыл алдырбаган, анын үстүнө жалпы элеттин элчилик ынтымагына кошултпаган, мунун үстүнө «өз букараларын коргоо» үчүн делинип, орус жактан кийлигишүүгө укук болуп берген.

Ич ара «оюндан», «жайыттан», «ушактан», «өчөшкөндөн» ырбап кеткен бугусу менен сары— багышынын эрегишин канчалык «кескин», «зулум» болсо да «каранын каны» атанып калган Ормон бий «орточусуз» эле «эки тууганча ашкере сүйлөшүп эле» тынышыш жагын көздөп, экинчи жылында 1854-жылы кеч күзүндө жанына жүз гана киши алып өзү келген. Бирок «бугу тууганы» сүйлөшүш ордуна чабуулга өткөн. Дагы бөөдө кан төгүш үчүн жүз кишисин да беттештирбей кетирип, өзү жалгыз күтүп туруп калган учурунда «колго түшүрүлгөн», кармалган ууру сыяк кийими сыйрылып, ортого дамбалчан коюлуп кордук кылынган, Боронбайдын келини болгон кызынын үйүндө, кызынын көзүнчө өлүмгө кыйылган. Мейли, себептин баары Ормондун керт башы болсо, Ормон өлдү, жаңжал тынбайбы?!

Жок, бир жагынан «кан куумайга», бир жагынан «өч алмай», «жер алмайга» түртүлүп, башта кошундар беттешсе, эми бүтүндөй кара аламан эл түрүлө каптап, бирин бири тукум курут кылар чегине жеткен.

Тыштан жакынкы орус отряддары кийлигишип, казактын Улы жүзүнүн Приставы майор Перемышльский өзүнчө отряд баштап, тынымсыз эл арасына жортуп, ага жол көрсөтүп, тилмечи болуп, баягы эски тааныш «Байзы» жүргөнүн көрүштү го?! Тезек да ишке тартылган, ал эч кимисин «коргогон» эмес, эки жагына тең «жардам» убада гана кылып, дем берип, чабышты улап кызыткан. А «илим жолунда» дегендери эки жакты «жараштырышка аракет кылышып», а «жарашыш», «тынышыш», «жардам алыш» үчүн эки жагы тең орус букаралыгына өтүшү бирден бир шарт болуп коюшуп турган.

Ушун этип, бир кезде чалгынчылар кызыктырган «пайда» эки туугандын кырылышына алып келген, эки дүйнөсүндө кечиришкисиз кастыкка жеткирген, жалгыз эле эки уруу эмес жалпы элеттин элчилигине сокку урган. Демекчи, бийлердин биринин «зорлугунун», биринин «кежирлигинин», биринин «куйтулугунун» гана салакасы эмес, быякка жорткон Империя баскынынын төп ойлонулган эң алгачкы кадамынын жыйынтыгы болгон. Ким тутка болгон эле бул жалганга?! 1858-жылы Кегенде «полковник» Боронбай да өттү бу талаш дүйнөдөн. Кана, «бугу менен сарыбагыштын» делинген «чабыштын» ким тартты зыянын? Өзүлөрү! Иле жакасы, Каркыра, Кеген, Үч алмалы, Байсоорун Ата конуштарынан сүрүлүп, ал жерлер Империянын кол алдына алынып, мына сага, «өз букаралары» болуп калган казак уруктарына жайытка берилип кетти.

Эми баскын Көлгө, Сары Өзөнгө тике басып кире баштап, бул эл эзелки элчилигинен, өзүлөрү «Огуз кандан бери» деген илгертенки турук жеринен кысылар коркунуч келип калганы айгине көрүнгөн убакта элети кыргыз бийлери, кантсе да, өзүн өзү коргоо, өзүлөрүнчө ынтымак зарылдыгын моюнга алып, бир жылдан кийин «узун акыл» Жангарачы, дайым аяр Жантайы сөз көтөрүп, арага түшүп, бугуга үчүке сары багышынан «элчи» ээрчитип барышып, «эки тууганын элдештиришке жетинген. Көлдү «үч айланмакчы» болуп жүрүп колго түшүп, бир буту үч сынган Төрөгелди баатырын үчүке сарыбагышына бошотуп беришти бугулар. Мураталы, Чоңкарач, Тилекмат Ордонун ымына кайра үйрүлүп, бузулган чептерди кайра оңдошушка макул болушкан.

Миң уккандан бир көргөн!

«Шайтан», «азгырык», «капкан» деп, «коюн алдырып короого саксынып» отурушканы ушул болучу бийлердин.

Тайлак баатырдын Осмону:

— Кол куушуруп отуруп беришке болбойт эми! — деп, эрдемсий батыл сүйлөдү: — Тутумдашпыз го биз, Көк-Артты ашсак барабыз, тезинен кат жолдоп, ишеничтүү адам чаптырыш зарыл.

— Миңбашы Алымкул деле жат эмес бизге, — деп жиреди Үмөтаалы, — өлгөнүнүн өз күнөөсүн билсин, тили чүчүк, дили каттык бектерин биротоло тыйсын.

— А биз, — деп кеп кошту Тилекмат, — бузулган коргондорду оңдото баштадык, «орустан айгыр салганыбыз эле оң» дегендерибиз али көп, эл эки аран болуп турган ушундай чакта миңбашы биздейине көмөк кылсын.

Үн катпай, үргүлөгөнсүп көз ачпай баарын экчеп, кеп мааниси өз оюна төп келгенине ичтен көңүлү толукшуп отурган Жангарач.

— И, кудам, кандай дейсиз? — деп, кыя карады Жантай.

— Силер не десеңер ошо… — деп койду Жангарач.

Байтик суз, ал көп солтонун тизгиндүү бийи, чатак солтонун ичинде, анын үйүндө болуп кеткен. Не демекчи?!

Сөз бүткөнсүп, бийлер копшолуп, анын не дешин акмалагансып калышканын сезбей койгон жок Байтик. Өзүлөрүндө пикир эки аран болуп, периште баштапбы, шайтан баштапбы, авасына үн көтөрүп албады беле?! Дилинде сынып отурду.

— Айтты го авабыз, — деди Байтик, — силер не десеңер ошо, силердин ыгыңардан чыгып, силердин көмөгүңөрсүз биз неге жарамакпыз?!

Бийлер ыраазы, эми жымыйып баш ийкеди акырын Жангарач.

Миңбашыга «арыз, талап, тууганчылык, мусулманчылык кат жазылды. Жашы улуулата кол мөөрлөрү да басылды.

— Жакшы, — деди Байтик, — баары эле тилекке жараша болду, бирак алыстагы ордодон бир жаңсыл кабар качан келет, не деп келет, кана, кимибиз билебиз?

Тыңшап калышты.

— Ошон үчүн… — деп, токтоло калды Байтик, көз жамырап тигилди ага, — силерден жашыр— бай турган бир кеп, биз Кордойдун нары жагындагы орустун аскер туругунан биртке жардам сурап койгонбуз…

Көзү ачыла түштү Жангарачтын:

— «Биз?!» — деп чаңырып жиберди: — Кайдагы биз? Мен билбейм муну!

— Ие, — деди Байтик камырабай, сизден башка киши бар да, аваке?! Сиз экөвүздөн башка да эл бар да, аваке?!

Бир чекирейе тиктеп алып, унчукпай акырын өйдө болду да илдиреп аяк шилтеп, үйдөн чыгып кетти кары бий. «Карылык белги ушу, табарсыгы бошошкон го, даарат ушатат ко» деген кыязы маани беришкен жок буга.

Те баягы көздөн бу жаакка чапкандай кеби жанга өттү го?! «Йе?! Сизден башка да киши бар

да?! Сиз экөвүздөн башка да эл бар да?!» деген чаңырык болуп, ээрчип кетти кулагына. А «ава-ке» ныгырык, кулун бий дегенчелик сезилди кары бийге.

— Эми… аргасыздын иши да бу… — деп, акырын жаяптап калды аяр Жантай бий, — өтүп берем деген нерсе эместир…

— Кантебиз, — деди Байтик, ордонун мамилесине карайбыз.

«Ошо да…» дешти бийлер.

Кайра топко келген жок Узун акыл.

Чапчаң Байтик Кордойдун нары жагына чаптырган Сатылган:

«О, баягы жер кыдырма абзий, Кудай жалгап, ошоерде жүргөн экен, чоң жардам кылды байкушум… «И-и» — дейт абзий, — «менин силердей сырлаш бегими о дүйнөгө көтөнгө чаап айдап жиберипсиңер го» — дейт, коркуп кетсем күлөт. Ой, орусча шатырата кайлап, орус аскеринче кийими да, мойну койкоюп, «оңкогой мурун чуңкул көз» эле болуп алыптыр кайраным… Орустун төрөсүнө мени өзү эле жетелеп кирип эле бирпаста «биз алдыртан кабар алып турабыз, керек эле болгон күнү атрет ошоерде болот» дедирип, убада алып берип койду азамат…» деп, бапырап сүйүнүп келди.

Баягында бекти «оташпарас булар» дегени кылт этти Байтиктин эсине. «Ыя… а бизди мактады дейсиңби бекке?!» деген күдүк келди оюна артынан.

«Жер кыдырмалар» те илгертен ар убакта ар башка максатка ылайык иштетилип келген. Кытай тарабына ойроттон, Түркстан тарапка ийкем, татар болбосо деле татар уругунан делинип, көбүнчө бул иштен жийиркенбес чокунган чөйрөсүнөн тандалган.

Окутулган, эркеги атайы аскерлик ыкка да маш болунтуп, кайда жиберилсе ошол жактагы элдин көбүнүн тилин, динин да дил өздөштүргөн, ал түгүл кобураган жомогунан, өткөн күнүнөн кабардар, өзгөчө өз ара достугун, кастыгын изилдеген, «география коомунун окумуштуу мүчөсү» делинген, бирак кадимки эле тыңчылар.

Өңдүү, түстүү, тетик кыздардан, эри жок жаш жувандардан да тартылган бул ишке. Милдети оңу келсе колунан анча-мынча иш келип турган жергилик билерманга тийип алыш, эң болбоду дегенде ойноштукка жетишиш, ошону менен өзү аңкоо билермандын биртке акылына, ишине ийе тарта таасир кылыш. Байыркы тыңчы кылып кыз бермей, тууган баласын тагаларына тарттыра өстүрмөй, акыры ал бала өз элинин зыянына кетирмейдин жакынкы одоно эле түрү бу деген.

Кийинки он жыл ичинде быякка Оуганга чейин жайылтып, миңдеп өткөрүлгөн.

А ошо миңдин бири болучу булардын «кайраны».

ЭКИНЧИ БӨЛҮМ

Бу жолу «кокондуктун коргонун кыйратын таштап эле кайра кетмей» эмес экен.

Кечеги «эрдиги үчүн генерал чинин алып, дымагы көтөрүлүп калган Герасим Колпаковский тезинен согушар жер шартына куралын шайма-шайлап, огун молдоп, чептердин калың дубалдарын оодарар кургак динамиттерин атка жүктөтүп, бу жолу «тынчтык, илим үчүн» дегенди коюп, түз гана «Военная экспедиция» деп, эки чоң контингент аскер чыгарды.

Бу «кара кыргыз бегин өлтүргөн соң ордосуна кайра кашынып бара алышабы, оруска калыс кебетелене алабы?!» Эми булардын «каршылыгы» да, «көмөгү» да, «оруска карап беребиз» дегени да, эми эч бир мааниге ээ болбосу, эми булардын бий сөрөйлөрү «тыякка», «быякка» аскерге керек чалгын иштерге жумшала берсе бири дагы мурдагыдай каадалана албасы ашкере болду го.

Ошо 1863-жылы, 3-октябрь күнү эки «Экспедиция» көп аскер басып кирип, эптеп кайра бүтөнүп алган Бишкек чеп коргонун сыртын түгүл ичиндеги үтүрөйгөн бир дагы тике дубалын калтыртпай жексен кылдырып таштады. Те Беш-Күңгөй, Боз-Бөлтөк кырларынан каз канаттап турушуп, тарсылдаган мылтыктын, күрсүлдөгөн замбиректин үнүн угуп, ооз ачыла элтейип, уюлгуган ак чаң менен кара түтүн буралып кошулуп көккө көтөрүлгөнүн көрүп, туңгуюк коркунуч көңүлгө кирип, бири да лам дей албай аңы учту жергилик элдин.

Подполковник Лерхе баш болгон «Экспедиция» күн батышка карай жүрүш кылып, Оулия- Ата шаарын алмак. Капитан Проценко баш болгон «Экспедиция» күнгөйүнөн баштап Ысык- Көлдү айланып Кочкорго чыгып, андан нары Тогуз-Тородогу Куртка чебин курутмак.

Байтикти Лерхеге, Шабданды Проценкого кошту генерал. Жол көрсөткүчтүн деле кереги жок, көп жылдап «тынчтык, илим үчүн» деп жүргөн «саякатчылар» быяктын ар бир сайын, ар бир дөңүн, кечмелигин, ашар ашууларын белгилеп берген топокарта бар. «Кандай жардам болуп жарытмак булар жактан?! Көрсүн бу күнкү согуш деген эмне экенин! Сезишсин өз абалын…» дегендей генерал.

Ишене албады, курал бөлүшпөдү, «мынчадан жигит аласың» дешпеди, жалгыз барышса да макулдай.

Тандап кырк жигит ээрчитти Байтик, кырктын жарымы болду Шабдандын «кошуну». Жарагы илгеркиден кала келген кыңырык кылыч, ал дагы баарында эмес, баарында өрүмүнө өзөк болуп коргошун зым кошо эшилген «булдурсун» деп аталган чоң камчы, бирден түз жыгачтан учу шиштелген «куу найза».

«Гер жаа», «сур жаа» дегендери көрүнбөйт, өчүгүшкөн жоого аттанбаган соң алышпаганбы, а «гери», «суру» бир көз ирмемде көнгөндүн колунан үч тартыларын тартылат. Булар илгертен бетме-беттин, көйкашкалардын куралы, бу күндөгү буйгадан, алыстан атылган, жанга өлчөгөн аргымагын жыккан капилет окко гер келе албайт.

А Проценко жолго чыгар алдында «… өзүңүзгө керек болуп калар…» деп, жалгыз Шабданга мылтык бермек болуп калды. Шабдан, эч качан колуна курал кармап көрбөгөн, сунулган мылтыкты бир имерип тиктеп, уурту жымыя, көзүн сүзө башын чайкап койду.

«Айтчы, — деди тилмерге, — урматы улук төрө көңүлүнө албасын, мунун кереги жаны жок ташка тийсин, бизге кереги тие койбос. Нары да, тилмерим, кымкуутта кыргыздын бирөвүнө ок жаңылып калгыдай болсо, «Шабдандын колунда мылтык жүргөнүн көрдүк эле, ок кайнакай ошондон чыкты го» дешери бышык… тукумга шек кетип, акыры жалган чындай болуп, тууган ичи бузулуп, бирине бири жакшылыгы жок болуп калат…»

Сөз маанисин тилмерден укту да, көзүн тиктеп, акырын баш ийкенип койду капитан, ким эмне десе дей бербейби, бу өз башын өзү коргоп ала бербейби?..» деп, таң калып калды өзүнчө.

Жолдо топтонгон атчан кишилер көрүнсө аларга көңүл бурбай, бир-эки гана ок чыгарып чоочунтуп коюп жолун улап, ар аймактагы куралы жокко эсе, аскери аз чептерди биринен сала бирин тыптыйпыл кылып, аз эле күн ичинде Нарын боюна чыкты.

Төрт тарабына күзөт коюп, эч нерседен кообу жок, тынч алып өргүп жаткан.

Өз жигиттеринен бирөө акырын жыла басып келди Шабданга. Төбөлөрү бириге калды.

«…буларга жардамга келе жаткан бир оор топ орус кошунуна… Ормондун Үмөтаалысы, Тайлактын Осмону биригип кол салыптыр…» — деп кулагына шыбырады.

Чала уккан жок, элтейе калды Шабдан.

Не болду? Жан тартышканыбы ордого? Жок,

жер оолак, быякка эми колу жетпейт, колу жетсе алы жетпейт! Анан немене?!

«…улуктардан кеп уктум, уламадан көп уктум… көргөндөрдөн кеп уктум, төгүн эмес, төп уктум… оңкогой мурун, чүңкүл көз орус келет деп уктум… өңүң түгүл түшүңү жооруп келет деп уктум.. тоо, даланы тоомдоп, тооруп келет деп уктум… «эй» дээриң болбосо элиңди жөөлөп алат дейт, «кой» дээриң болбосо, өрүмдөн жигит ачылса, өздөн жатың кошулса, эзелден калган ата журт жериңди ээлеп алат дейт, Кудай бетин көрсөтпө, башыңа мүшкүл салат дейт…»

Ушундай жүрөк түшүргөн кейиш көп элетте. Бирак али бир орусту көрө элек, кылкандай мылтык көтөргөн аскердин күчүн сезе элек. О, аттиң ай, шиш шырык менен жеңмекпи, же бөөдө өлүп бермекпи?!

Же бу ээн, элкин тоонун ичинде те байыртан өз накылы, өз үйүтү менен эркин өмүр өткөргөн эл, өзүлөрүн «баатыр», «кызыл тебетей кан» деп көнгөн немелер ордонун эмес алардын өз жерин, өз «көчмөн өргөөсүн» капилет басып, тебелеп жүргөндөй сезилдиби? Же, жок дегенде, биртке кайрат көрсөтүп калмай бийледиби ойлорун? Же оңой олжо кылмакчы баягы «ээн жердин бөрүлүгү» болуп калганбы?..

Нечен түркүн толгонду Шабдан.

Эртеси күнү эрте күтпөгөн үч жактан кырлаган атчандар көрүнүп калды. Сурнай чалынып, бирпаста тик тургузулду бүт аскер. Капитан Проценко дүрбү салды. «…жыгач шишчен баары…» — деди өзүнчө. Ок чыгарар бирдеме көзгө чалынбаган соң быякка коркунучу аз, ошентсе да сактык мындай согуш убагында зарыл. Үч жүзүн гана бөлүп, үч тарапка беттентип, өңүт алдырып, дапдаяр кылды.

«Не деген кишилер деп ойлойсуз буларды?» — деп сураган болуп койду капитан. Тилмер бар. «Мен барып билейинчи…» — деп, жооп кылды Шабдан.

«… келсин, жаман чапанынан ок өтпөсө келе беришсин…» — деди өзүнчө капитан.

Жетип, эки канаттын ортосундагы аты-тону түзүк топко жылуу үн көтөрүп, салам айтты Шабдан.

Салам кандай болсо алик ошондой болот эмеспи, кай бирөө ийигип, кай бирөө боолгоп жүзү жумшарып, а кай бирлери: «… йе, орустун ичинде бизден жүрөт ко…», «… же кайыптан… же дили кара балта сап…» дешип, ой эки анжы күбүрөшө, баары элтейип тиктеп калышты.

Сакалдуу ооз ачканча, «муруту салаңдаган, эки көзү алаңдаган» дегендей бирөө түз бетине келди Шабданга.

Жаңы эле эски бокчосунан алып кийген окшойт, башында кара темир туулга, үстүндө жеңи чолок торгой көз тор соут, атадан калган эски жоо кийим, жамбашында кыны түлөп калган кыңырак, колунда узун шиш шырык «куу найза». О, дымагы кыйла, көрүнүп турат, бу дагы аш-тойдо аргымак атты жулкунтуп, нечен эрөөл сайышка чыгып жүргөн кашкөйдөн го. Тирмейе тиктеп:

«Бу сен! Немене сен! Жоо баштап келип жүрөсүң бизге?! Ыя?! — деп алды оболу, кол баштаган баатырыбы булардын, эч кимисинен ийменбей өктөм сүйлөп, алдында турган куба жүлүн жигит агасын теңсинбей сурактап, жооп деле күтпөй кызыраңдады. — Ыя, кимсиң өзүң?! Уругуң кайсы, бийиң ким? Ыя, кектүү кулдан болуп жүрбө сен! Эй?!»

«Ө-өй, — деди тыяктан бирөө, — ө-өй, кутурган, этият бол, тилиңди тиштеп аласың, анын ким экенин такыба, ал байкең болот, ө—өй!»

«Байкең?» жашы улуу «баатырдын», кандайча «байкеси болмокчу Шабдан?!

Тигиге беттенип калды «баатыр». Ушу экөвүнө тең бирдей кысталышта жаакташып, башынан жок ынтымагы ого бетер өлүп калбасын деп, жанагы сурагына ылайык сөз кайрып, «баатырдын» жаалын өзүнө тартып, алаксытып калды Шабдан.

«Баатыр, — деди жылымдап, — көл да өрөпкөлөнгөн бизге жарашпайт, баатыр аке, жөнүбүз жок, башка түркүн эл көрбөй, жер көрбөй тоо башында түркөй калган биртке элбиз. «Жоо» дейсиз, тигине жоо издесеңиз, өзү келип, мелжеп турат мылтыгын, «куу найза» менен түт келе алабызбы биз буларга?..

Күбүрөшө түшүштү топ.

Шабдан:

«Мени «жоо баштап» дейсиз, ичинде кеги калган кул эмесмин, уругу улук да эмес, кичик да эмес тең тууганмын…»

Бирөө «о-о…» десе, бирөө «жо-о, улуктан…» — деп, дагы козголо калды топ.

Шабдан:

«Ие, баатыр, түндө катындын төшөгүндө баатырсынган соң эле бакырган «баатыр» болуп калабызбы?! Бакырып, бүйрүн кызытып, кыргынга соктуктуруп бөөдө, элдин «баатыры» эмес башына келген балээси болуп калбайлы, о баатыр байке?!»

«Э-э…» — деп, мааниге муюгансыды бирөөлөр, «катындын төшөгүндө баатырсынган соң» дегенге «ырас да» деше каркылдап калды дагы бирөөлөр.

Көзүнчө «каркылдаган» шылдың эмей немене?! Тиги итирейген жолбундун «о, баатыр байке» деп көтөрө айтканы какшыктаганы да?! Эми баатыр кызаңдап, көзү алаңдап, салаңдаган кара муруту өз демине бүлк-бүлк этип:

«Мына, — деди, — мына, кыжылдаган кытайды жеңген биздин Тайлак! Мына, Коконуңдун аскербашысы Арапты оңкосунан кетирген биздин Тайлак! Коё тур, бала, ээрчитип келген орусуңа да көрө элегин көрсөтөбүз биз! — деп, зирилдеп ызырынды. — Коё ту-ур, балам сен…»

«И-ки-и, — деп алдын нары катардан бирөө бери чыга бастыра, — сен «коё тур», «баатыр» деп койсо ылгабай оозуңа киргенди оттой бербе сен! Кайсы «кыжылдаганды» жеңип салган экенсиң?! И-ки, жолунан адашкан, ачка калган, арыган биртке жолбундарды алдап капчыгайга… и-ки, анан кырдан таш кулатып, анан өлүктүн кийимин сыйрып кийген баатырлыкпы?!

Дагы бирөөлөр каркылдап күлүп, бир жагы ичи тырышып, «…таш кулатабы, топурак чачабы, жок кылганы эсеп да…» деп кынжылса, бир жагы «… жо-о, каракчылык да бу…» деп, безге сайды.

Тыяктан дагы бирөө сөз бучкактады:

«Ко-оку-уй, — деп күлө келди, — муну кара, кайдагы «Кокондун аскербашчысы», бери карап айтчы, ко-оку-уй?! «Кокондун» деп, «аскербашы» деп ооз көптүрбө, мен аны өз көрүп көтөрө чалбай эле коёюн, ал Арап те Гузкенттин бери бетиндеги басыздын эле куду сендей жөнү жок күүлдөгөн айбаны эле болгон. Эки Көк-Арттын ортосундагы тулаңдуу Пычан жайловун бөлүшө албай ээн тоодо Арап менен Тайлак жекеме—жекеге эле чыгышкан.

Уккансың сен деле чын окуясын, а бу жерде жөн эле ыйманыңды камчылап, Тайлагыңы Манас кылгың бар!

«Айт! Айт! Укпагандар уксун!» дешти.

Тиги:

«Эми, ошен этип, — деп баштады, — экөвү эки жактан качырышып калган убакта, чынын эл уксун мында турган, мурда эле Араптын жолуна бадалга далдалап койгон экен, Тайлактын жээни Баракан жалгыз Арапты өтө береринде шылк этме менен капылеттен бир тартып аттан оодурган! Мына, илгертен тутулуп келген жекеме—жекенин салтын бузган кара өзгөйлүк, ушу «баатырлык» болобу?!

Буга идиркенектеген жок «баатыр», кайра кыялы жумшарып, күлкүсү да келип: «Ыя, не кылса да, өлтүрдү да бир аңкоо басызды, хе-хе…» — деп, шылдыңга алып койду. Эми тигинин жини кычады:

«О, балеке-ет, — деп алды бу жолу күлө албай, — муну кара! Сен кокуй, билип алып сүйлөп жүр! О кийин, Тайлактын сөөгү көз жумган жеринде дайранын нары өйүзүндө басыздын бейитинде көмүлгөн экен. А кезде ортодон киши өлсө деле элдин ынтымагы бузула койбогон. Саяк, басыз биригип эле көмгөн Тайлакты! А кийин ушу сендей айбандары «чапканбыз», «басканбыз», «кызыңарды бузганбыз» дей берип, элчиликке жарака кеткен соң бизден бирөө саяктын эстүүлөрүнүн бирине бир жолуккан кезинде: «… ар түнү, жалгызсырайбы, көчүнөн адашып калган бир тайлагыңар боздойт эле боздойт, үнү басылбайт байкуштун, көп боздотпой алып кетсеңерчи… биздин айбандар кардын жарып коюшпасын…» деп каймана кылган экен. Тайлагың түгүл чычкак улагыңды адаштырасыңбы сен?! Бу деген, «кардын жарып» дегени сендейлерге өчөшүп, «гөрүн көүлөп жүрүшпөсүн… элчиликтен биротоло кетишип, улагадан жоо болушуп калбайлы» деген маани болгон!

«О-о…» — дешти, калыстар, — бизден мурда өтүп кеткен экен го эстүүлөр, аярлар…»

Эми басыздын «баатыры» көңүлү көтөрүлүп:

«Мына! Ушин этип, каймананы түшүнүп, о кездеги саяктын жакшылары Тайлактын сөөгүн казып алып, дайранын берки өйүзүнө Курткага алып өтүп, тынч гана көөмп алышыптыр, элчилик бүтүн калыптыр. Мына! — деди, күлө кебин улады. — А сен ушу күндө таркылдап, ушу күндө те качан өлгөндүн бирин «баатыр» деп, бирин «аңкоо басыз» деп элчиликке жарака түшүрүп, а өзүңдүн күрпүлдөгөн наадандыгыңды «баатырлык» ойлоп, чапкылап жүрөсүң!

Күлдү бирөө, тырчыды бирөө.

Көзү үңүрөйүп, муруту аны сайын салаңдап, ырылдаган жырткыч түрлөнүп:

«0-ой, эн-неңди… сенин! — деп кыжынды, «баатыр» чап салчудай.

«И? — деди берки дагы күлдү. — Сенин энеңкинин эргенчеги барбы? Ыя?!

Ат салып жиберишти бирине бири. «Ай! Ай!» — деп, түшө калышты кишилер ортого, эки жакка тизгинден тартып кетишти.

Таң калды Шабдан.

Эми эле бири калдайып, бири ат үстүндө келберсип, бири күүлдөп «баатырсынып», «жоо» деп сүйлөшүп, кокуй ай, баарынын ою бир өңдөнүп шаңданып турушпады беле?! Тигине «жоо» деген! «Жоо» дегендин бет алдында, мылтыгынын кароолуна тургандагы кейиптери ушубу булардын?!

Көзү араң ирмелип эле кеңгиреп, сүйөнөр дарак жок, сүйлөшөр адам жок, далада калгандай томсоруп, туруп эле калды.

«Кана! Неге келдик бу жерге?!» деген тажаал чаңырык, ат дүбүртү аны уйкудан чоочутуп ойготкондой өйдө каратты. Жанагы кыжырлуу «баатыр» алдындагы аргымагын ойдолотуп, омуроого ызырына камчы салып, анан «куу найзасын» чокусуна айлантып, ач айкырык салып турган экен:

«Кана! Урушта туруш жокпу?! Болду, көп туруп калдык! Сен оңдон толго! Сен солдон толго! Тике кирем мен!»

Жанагы жаакташкан «баатыр» мыңк этпейт, эч каяша жок, буйрукка макул. «Э, булардын тизгини буйгала калган бийлеринде экен…» — деп болжоду Шабдан.

Чынбы, жалганбы, тигинтип бир оозго жоо алдында бириге калгансыганына «а түзүк» дегенчелик ичи жылып, ошол эле замат мына ушул азыр жер силкинте жабыла мылтык атылары, капыстан жүргөн селдей дүпүрөгөн көп атчан дарагынан күүлгөн мөмөдөй дабырап, чачылып жыгылары, көп көрдү эле го мындайды, ай, көз алдына дароо тартылып, жүрөгү болк этти Шабдандын.

Эки канат акырын ат желдире чоюлуп, орто ыкшоо ийриле эки жагынан өтө баштады Шабдандын.

«Өй…Өй… Токтогула…— деп, тегерене элтеңдеп каранды Шабдан, токтободу бири да, өтө берди атчандар жандап, кыйгап, — кыйрап каласыңар… кыйрап каласыңар…»

Тизгиндей калды бирөөнү, өзүнөн саал кичүү өспүрүм экен:

«… токто, — деген сөз келди Шабдандын оозуна, — сен кой … жок дегенде, бөбөгүм, сен токто… атты бер мага, мен чабайын ордуңа, кырылганды сен көрүп кал, сен күбө бол…»

«Коё бер, байке, байке… — деп ыйлактады өспүрүм, — жоо келип турбайбы, байке, жоо…»

«… жаш баланы өлүмгө айдап… ким үйрөттү экен бу сөздү…» деди дили, карышкан колу да чыкпай эшик-төрдөй сүрдүгүп кетти Шабдан.

Буга алаксый калган атчандарын сүрөп, жини кычап:

«Уа-а-а! — деп, кутургандай кыйкырып, жалга өбөктөй теминип жиберди тыяктан «баатыр» чабуулга, аргымак кош аяктап тура кала тизгин ийген жакка бой таштап, алкынып алып жүрүп кетти. — У-у-у, айт-айт, айт-тайт!

Үн жаңырыгы басыла электе эле ошол көз ирмемде те алыстан биртке көк түтүн бүркүлүп, мылтык үнү тарс дегиче алкынган кара аргымак ураган жардай дүпүрөй тумшугунан оңколоп жыгылды, ээрчиген бир топ уюлгуй имериле кайтты.

Токтогон жеринде селейди атчандар, кыңк деген эч ким жок, баары нестейип, атылбады тыяктан мылтык да, желсиз теребел сүрөттөй тымтырс боло калды.

«Мына… — деди Шабдан, кымкуут болгон жандүйнөсү али тынч ала албай, энтиккени басылбай, назар сала калышты жакынкылар, — мына, миң уккандан бир көргөн дейби, мына, көрдүңөр… Алдын кайтарып коюш эле керек болсо атыңды атат, өчөшсө өзүңдү атат…»

Ишенбеске не чара?! Нестейди баары.

Шабдан:

«… Мурдагы ордуңарга кайткыла… Кимиң айтасың, көпчүлүккө айт… Ушу тапта, ой, баарыбыз мылтыктын кароолунда турабыз…»

Ындын өчтү, баягыдай чакчарылып кыйкыра албай эки канатка тебетейин булгалап, ансыз да жыйрыла баштаган, эми «кол» эмес топураган топ сыяктанып калган көпчүлүккө артка тартууга ишара кылды бирөө.

Капитан Проценко жымыйып, дүрбүлөп, көздөн өткөрүп турду ушунун баарын. Имерип,

иреңин көрүүгө аракет кылып, Шабданга байкоо сала берди өзгөчө.

Бир топ атчан бөлүнүп, аттан жыгылган «баатыр» жакка ылдыйлап бастырышып калды, алдында Шабдан. Тигине, кара ат башын улам жерге уруп, ынтылып, тура албай кайра жыгылып, тыбырап жатат… Тиги… окко жалаңач чапкан кайран эр… ал дагы тура албайт, капканга түшкөн карышкырча соксоюп отурат…

«… отур эми… баатыр…» — деп койду купуя капитан Проценко. «Кокус, — дагы кыйкырып чаап кирип калышса, аёо жок, — деп буйрук кылды үч өңүттө ар бири мылтыктарын окчо кармап, ар бир караанга ээрчий кароолго алып, машаа тартышка гана үн берилишин күтүп турган көп аскердин сотниктерине, — тиги бизге кошулуп жүргөн кишиге этият болгула, ок жаңылбасын, биз эскерттик, ал күбө, кыргын үчүн өзүлөрүнө да ошол жооп берет…» Топ эми жер таянып калган «баатырына» келишти. Нес баары, кумсарган баары, салам кайда, ал сурамак кайда, көрүп турушат, эчтеме кирбейт оозго. Бири эң акыры атынан түшүп, эки колтуктан ала көтөрүп, өйдө тургузмакчы болду, тургуза албады. Не белден мертинген, не аттын алдында калып эки аягы тең сынган. Чыдамкай экен, онтогон жок, эки көзү чакчайып, тиги атчан бет алдында турган Шабданга:

«Сен! Сен аттырдың! Сен… — деп, өзү тура калгыдай талпынып, кайра шалак этип чалка— сынан түшүп калды. Буга да мыңк эте албады эч кимиси. «Ой-бо-ой, — деди Шабдан, кантип моюнга алат муну, кантип күлөт буга, — туугандын жалаасын көрүп ал а!? Ой-бо-ой…» Дили сынып, таң калды.

Тизгин бура бастырды Шабдан. Сөзү жок жубатарга, тыяктан ок чыгартып алышты, эми арга да жок бу орточудан башка, баары бапырап аттарын жөөлөштүрө тегеректеп коштоп, бура тарттырбай анын жүзүн, оозун тиктеп калышты.

Өзүң, — деп кейип, тизгин жыя токтоду Шабдан, — аз болсоң, анан дагы ырылдашкан бириңе бириң кас болсоң, алыңды билбей көз көрүнөө окко чапсаң, өзүң издеп өзүңө өлүм тапсаң…

Ким андай эмес дей алат?!

Дагы дүрбү имерип, он чакты атчан, эми соройгон шиштери жок, дагы Шабдан алдында, бери бастырып калышканын даана көрдү капитан Проценко.

… Улам бери, улам даана, ачык көрүнө баштады аттын түсү, адам иреңи… көзгө атса болот мындай аралыкта…

Ой кылтылдап, ар башкаланып, капитандын ниети күүгүм. Болушары барбы булардын?!

… Өңүп турат тажаал аскер… бир катары тике бет алдыда, бир катары шырп этпей мылтык мелжеп буйгада… оңдо да, солдо да буйтатпай турган буктурма…

…Улам жакындаган сайын, кароолго төшү кептелген сайын солдаттар ичтен кылчылдап, күчтүүнүн кыжыры, кырмай кумары өрт алып, жүз мостоюп, көз канталап баратты…

«… тынч… тынч…» — деп турду капитан Проценко. Муну «шашпа, шашпа» дегендей сезип, жүрөк дүкүлдөп, күткөнү бир кыйкырык буйрук гана…

… Мына, баары куралсыз, баары демсиз… жай, илкиген ат аяңында, бири да баш көтөрбөй, ар бири өзүнөн өзү кичирейип, бүкүрөйүп, көз гана тымызын кыя—кыя тиктенип, келишти сунулган көп мылтыктын бет алдына…

Не билип, не билбей бирөөдөн машаа тартылып кетиши мүмкүнбү?! «…тынч… тынч…» — деп турду капитан Проценко.

…Шыкаалаган көз да үңүрөйүп, мелженген мылтык оозу да үңүрөйүп, ар бирин кароолдон кетирбей жылып ээрчип алган…

Эки аркан бою жерге токтоп, аттан түштү Шабдан. Баары күбүлүп, аттарын куюшкандаштыра коюшуп, бөжөңдөшүп, те өйдө турган улук аскер башынын алдына карай эки өңүрү боло Шабданды ээрчип басып калышты кишилер.

«… шыкаалаган бир орус муштумун көрсөтүп атат мага…» деди акырын Шабданга баягы сары түгү түшө элек өспүрүм. «…тынч… — деди Шабдан – сен жаш бала, эмне кылып жүрөсүң дегени го…»

Шабдан тааныш, өспүрүм кайдан билсин, үйрөтүлгөндөй тизиле таазим кылып калышты калганы баары. Ьир үн сала шыкалашты токтотту капитан, ошондо гана, баарын бир сыйра көздөн өткөрүп, анан Шабданды тиктеп токтолду.

Шабдан:

«Сүйлөштүк, көңүлү тынчыды булардын, кастыгы жок эл, жанагы кыйкырып чаап атынан жыгылып алган бир тентегинин кылыгы үчүн жалпыга кечирим тиленип келишти. Кечирим болсо калыска чыгабыз, ишеним болсо союш берели, мындан наркы жортуулуна колдон келген көмөктү кылалы дешет…»

Тилмер которду.

Буга капитан Проценконун кабагы ачыла койгон жок:

«… уруш керекпи, жөн жашоо керекпи, өзүлөрү тандап алышсын, — деп койду иреңи суз.

«А түзүк…» — деди которуп берген тилмерге жылым тиктеп Шабдан.

Эки жагы тең көрдү, бир жагы эми оруска катылбайт, бир жагы шамал менен жарышкан элдин артынан түшсө үдө кыла албайт! Ушуга да шүгүрлүк кылды Шабдан.

Чатырына барып, биртке дем алмакчы болду. Кыңкайды, көзүн жумду, бирок бүгүнкү болуп өткөн жаман түштөй кымкуут окуя мээнин алыскы түпкүрүнөн кайра жаңырыктап, андан эч бөлүнө албады. Кайра турду, дайранын бийик кашатына барып, эки колун артына алып нары, бери басты. … Ана, эки уруктун эки «баатыры» сөгүшүп, тигине, сары түгү түшө элек өспүрүм кайра «коё берлеп» ыйлактап, мына, суук көз, «сен аттырдың, сен» деген кыйкырык бир эмес бир нече улам кайталанып, кайталанган сайын улам дили ооруду, улам көңүлү сынды…

Эми биртке талыкшыды белем, бир ташка көчүк койду. Сүзүлүп, көзү дайрада, а ою нечен кырланып толгонду, алда кайда.

… Ыя, бу жарык дүйнө бирде азайып кайра көбөйгөн, бирде киргилденип кайра тунган, тыным албай толкуп аккан ушул дайра… а адам өмүрү, турмуш үстүндө көбүгүнө аралашып агып кетип жаткан какшаалы эмей немене?!»

Былк этпейт.

… Мына бу … өзгө эне үрөйү жылуу, бөтөнгө бүркөлгөн сүрдүү ак кар көк муз Теңири тоодон башка коргон барбы?! Аттиң ай, эл көрбөгөн, жөн билбеген түркөй дымак түгөнбөйт, а эс, эстүү аз, күч жок, күргүчтөгөн баш жок, кана, кимге теңеле алышат, кимден коргоно алышат?!

О, аттиң ай… — Өзүнө өзү шыбырады Шабдан, — асти акылга кулак сала албайбызбы, айтканды кыла албайбызбы?!»

«…Кечегиден из кана, бу күндөн өрнөк иш кана?» — деп сурады өзүнөн.

«…Тиги да жок, бу да жок, ою утурумдугу, көргөн күнү күнүмдүгү, өзүлөрүнчө «өз» дегидей өз боло албайт, «кас» дегидей кас боло албайт… бул эл…» деп жооп кылды өзүнө.

«А сен кимсиң?!»

Өткөн бир караңгы түндөгү окуя келди эми.

«Ша!», «Шабдан!» деген апкаарыган үн укту уктап калган бала. «Ыя…» дегиче кычкачтай кол билектен ала сүйрөй босогого барып калган, атасы экен.

Тарс! Тарс! «Хай!», «хай!» деген ач кыйкырык, ат дүбүртү айылды үйрүп алган сыяк. «Жоо…» деген гана келди дилине, сураганга чама бербей, үн чыгарбай, темтеңдете жетелеп кетти атасы.

Бир убакта «шалп», «шалп» этише сууга кабылып калышты, мүдүрүлө, тая, бирок баланы эч коё бербей, күшүлдөп нары жээкке тырмышты Жантай. Токтоо кылган жок, баланы ошо колу карышкан бойдон тартып өрлөп, анан майда бадал сайдан тыталанып өтүп, дагы өрлөп, бир убакта, ырп этерге абалы калбады го кары адамдын, отура сала, анан тизелеп чекеси жер сайгансып жатып калгансыды. А колу баланын билегине карышкан бойдон. Гүр-р, гүр-р демикти.

Чуу нары бетте сыяктанат, көз тигип карады бала, эчтеме көрүнбөйт, өкүм кыйкырык, жан айла сурагансыган ый гана угулат. Бир убакта бирдеме өрттөнүп, боз үй окшойт, нары-бери чабышкан атчандар, башына камчы урулуп мөңкөңдөп качкан өрт айланасында караңдап көрүнүп калды. «И-и… апам…» — деди бала, «эмне болду экен» дегиче «тынч» деп зекиди атасы, «артыбызда, балам, куугун бар…» — деп шыбырады.

Таң кулан өбөк, акырын жарыга баштады төшү түктүү кара жер.

Жалаң аяк, ыштанчан, көйнөгү жок эле баланын. Көкүрөгүнө басып, жакасы менен кымтылап алды Жантай.

«Балам…— деп, жылуу деми менен кошо үнү жумшак угулду балага, — сактаганды сактайм деген Кудай… мына сактайт деген ушу.

«Э-э… элиң бөрү болсо бөрү бол, түлкү болсо түлкү бол дейт… болбойм десең да, боло албайм десең да, аргаң жок, болосуң, элиң ошо болсо, күпкөң ошо болсо…»

«Мына… бир күнү бөрү болуп арылдап, бир күнү түлкү болуп кубаңдап келе жатабыз го, жан этибизди тирилей жеп… өзүңө өзүң сак бол кайсынысы болуп кеткен күнүңдө да… сакка бөөдө балээ, бөөдө корлук жок…»

Дагы асте күбүрөдү, малына, башка жанына карабай жалгыз ала качкан атасы.

«балам… аздын алы да, укугу да аз экен… туугандан да, тууган эместен да айкырган үндү көп уктук ко, үйрүлгөн камчыны көп көрдүк ко… Тууган болдук, дос болдук, атүгүл арыкты багып семирттик, ыя, баары эле «мен үчүн өлүп бере бер» дейт ко…

Өзүң өйдө бол, эч ким сени көтөрбөйт, өзүң өйдө болсоң гана тууган да, дос да, кас да, семирген «тондуу» балдарың да, ошондо теңсинет… Күндүн түрүнө, иштин ыгына карай жүр жан сакта, колуңан келсе эл сакта…»

Улы жүзгө пристав коюлган Хоментовский казакты Жабайы Ордого өзү көкүтүп, өзү отряд баштап кошулуп, солтонун ээн жүргөн 1000 жылкысын айдатып кеткен экен. Тынайдын бир айылынан өрөпкүп солтолорго кошулуп, казактын дуулатынын жылкысына тийген. Мына, өз букарасын коргош керекпи-жокпу?! Ошо 1856-жылдын августунун 17си түнү дагы дуулатка кошулуп, пристав Хоментовский «өз букарасын коргоп», тынайдын бийинин айылын тополоң кылып турганы. Колго кабылган 200 кылкуйрук, 1000 кара мал, 3000 кой айдатып кайткан. Не келген жайдак элдин колунан?!

Ушу азыр «… жан сакта, колуңан келеби, эл сакта…» деген ата аргасын күбүрөнүп алды Шабдан.

…Ошон үчүн… түзү башка, тили башка, дили башка адамзаадага асте жымыйып, акырын сүйлөп …а абалын билбеген түркөй «өздүн» акшыйган көзүн көрүп, айкырган үнүн угуп… баарына кайыл, эки ортодо жанын оозуна тиштеп, кантсе да, бир аралжы болмок үчүн, алдастап, акактап жүрөт ко…

Бир жума не өтүп, не өтпөй орус отряды Куртка чебин курчап, ичинде киши барбы же жокпу сурабай, аңы учкан элеттин көзүнчө жок кылдырып таштады капитан Проценко.

Кылт эткен, былк эткен бирөө болгон жок, болсо ошонусу эле болду ага «жардам».

А подполковник Лерхе жолмо-жол Ак-Суу, Шиш-Төбө, Мерки, Ниязбек коргонун кыйратып өттү.

Байтиктен бир дагы жигит мертинген жок. Кымкуутка аралашпады, көрүнөө окко чабышпады, коргондордон эптеп алдастап качып чыккан жөө көрүнсө аны тамашага атчан кубалаган болушкан. Бирөө колго түшүп бербей чабыша каяша кылды, башын кесип келип, подполковниктин алдына тоголотуп таштап беришти, Меркинин беги Парда-Бек экен. Ушу кырк жигиттин болгон «чабышы» 22-май күнү беш гана чакырым калган мерчемге жетип, Талас сувунун боюна биртке тыныккан соң күн өткөрбөй камап, Оулия-Атаны алды подполковник Лерхе.

Тыштан, шаардан эми «жеңгер аскербашыга» жергилик топ жеткилик болгон соң атайы өзү чыгынып, сыпаа «жооп сураган» болуп, акырын бошонуп алды да, ага коён жатагы белгилүү жер Таласка чыгып кетти Байтик.

Төрт гана үйлүү, Шумкар-Уя менен Жоргонун-Белинин ортолугундагы бир жаздоо конушта экен. Жангарачтын чоң өргөө турат.

Баягы бийлердин тобунан кийин эле унчукпай көчүп баса берген болучу Жангарач.

Не сөз болот?! Өзүлөрү не дешет?! Кооптонуп, жай ат бастырып келишти Байтиктер.

Коңк деп калды ит. Көп атчандын алдында зоңкойгон бирөө көрүнгөндө эле ким келе жатканын таанышты белем, зайыптары үйлөрүнө кирип, сүйүнө тосо басканы жок, же жүз үйрүй терс айланганы жок, эркектери турганы турган жеринде арбалган сыңары селдейип, токтолуп калышты. Аяр салам айтты Байтик, көзү алайып баш ийкеген болду бири.

— Авам барбы?.. — деп басмырт сүйлөп, жооп күтпөй аттан түшүп, атын өз жигиттеринен бирөө кармап калды, калдайып тааныш өргөөгө карай басты Байтик.

Төшөктө жаткан экен Жангарач.

Уукту тирей түшкөн боюн эңилтип, акырын салам берди Байтик. Чоң жеңеси ордунан козголуп турган болду, кабагы кирдүү, көрөйүн деген көзү жок, суз, «келгиле» дегенге араң кыбырады оозу.

Акырын көзүн ачып, алик алганыбы, жүз үйрүгөнүбү, башы саал ийиле, төшөгүн көкүрөгүнө тартынып койду Жангарач.

— Ава… — деди Байтик чөк түшө кала, колун кош алаканына алып кармалады, — ыя, табыңыз кетип калыптыр го, ава…

Көз ачып, алсыз баш ийкеди, «көрүп турасың» дегениби, кайра көзү сүзүлдү «жүзүңү көрбөйүн дегениби, оңой жазылбас таарыныч сезилди Байтикке.

«Эми булар жүз көрүшпөйт» дешкен, үйдө жүз көрүшүп калгансыды, эки тууган кирди тыштан.

— Табып чакырттыңарбы?— деди аларга баягы өкүм Байтик.

Ууртун «шык» эттирди бири. «Өзү чакырттырбай койду го…» — деди бири араң кыңырыла.

Кашы үйрүлө ойлоно түштү Байтик. «Өлүп берейин деген экен кайран өжөр авам…» — деди дили.

— Ава, — деди, — бу Таласта мен билгенден бир кыл тавып бар, ат чаптырып, бүгүн алдырабыз, ава.

Шык этти таңдайы, макул болбогону, аны жактырбаганы! Мустарап болуп, коңкоюп отуруп калды Байтик. Эми не дейт?!

— Меккеге жөнөй турган болуп калды эле…— деп кыңырылды эки туугандын бири, — минтип ооруп… оңоло албай…

Улутунуп алды:

— Ошо… барар чыгымын таластыктардын жетим-жесирине, бечара карывына таратып бердирип койду, ажысы ушуерде эле кабыл болот экен, ушунетсе…

— И, — деди Жангарач, кичине кыймыл кире кыңкыстап, бирок дагы эле көзү тигилген жок, — элиң тынчпы?

Сүйүнүп кетти го, лап эңиле жаздыгын оңдоп калды Байтик:

Шүгүр, ава, шүгүр…— деди, — куугун, сүргүн жок…

— Тынч болсоңор болду… — деди авасы, бир нерсеге өкүнгөндөй, бир нерсеге кантсе да көңүлү толо, сыягы.

Эми батынды Байтик:

— Ава, баягы Алымкул миңбашыга жолдонгон кат жеткен экен…

Көз ачып, кулак тута калды Жангарач. Байтик:

— Эрте жазда, ат кара тил болгон маалда Көк-Аартты ашып, Кочкорго кирип келип калды. Кабар кылды Үмөтаалы, бардык. Отуздан ашса саал ашкан жигит агасы экен…

Бир маани күтүп калды эски бий. Байтик:

— Шар дагы экен. «Мына, келдим, акыбалыңарды билейин дедим» — деди. «А жанагы бек сөрөйдүн өлгөнүнө камтама болбогула, ал өзүнө жараша жаза алган турбайбы?!» — деди.

Дагы:

— «Кантели?!» дейт, «кайран датка агабызга ошондой кокус туш келди, атан өлсө тайлак бар, чому жерде калбастыр дейбиз го, мына анын чому, анын жүгү менин мойнумда турат. А киши Оңуңар болсо мен ичкилик Солуңармын, ошондой эле тууганмын» — деди.

— Э—э… — деп койду Жангарач, «ана, ушундай эле болмок…» дегенин туюнду Байтик.

Дагы:

— Ток этери, «быякка бектерди өзүңөрдөн коёбуз, колдо болгон куралдын баарисинен беребиз» деди. Букар, Кыйба менен алака кыла баштадык, алар наркы Ынды жактагы инглизден бат атар мылтык ала турган, Кудай буйруп алып эле калышса бөлүшөт» — деди, ачык айтты…

О баягы «ордо менен кабарлашалы» деген ою бийлер тобуна жакканда көңүлү бир толгон, ошо кат жетип, миңбашынын өзү келгени аны сайын көңүлүн жайма кылгансыды Жангарачтын. Көрүнөө көзү тириле, баш көтөрө баштады го?!

Эми иреңи суз тартып:

— Билбейм, — деди акырын Байтик, — эртеси күнү эле өз кишилери менен жашырын күбүрөшүп алып эле жылдызы түшүп, иреңи бирпаста карайып келди миңбашы. «Тыякта орустан мурда Кыйбанын ханы басып кириптир дейт ко бизге?!» деди. Чабаган келген имиш.

Онтоп жиберди Жангарач:

— О, аттиң ай… ырас бекен деги?..

Байтик:

— Отура алабы?! Шашылыш аттанды, «бекем тура көргүлө, бизге да Кудайдын бир айтканы бардыр…» деди, ушу болду эң акыркы кеби…

Оозу чорбоюп, «не деп угузсам» дегенчелик эми өзүн ой басып:

— Билбейм, — деди Байтик, — казактар жактан кулагым чалып калды… миңбашы кайра барса чегине чычкан деле жорголоп кирген эмес имиш…

Жангарач:

— Бу да бир шайтандын кылган иши го?!

Баш ийкеди Байтик:

— Не кылмакпыз?! Бөгүп эле калдык бөрүгө байланган улак болуп ар кимибиз ар жерде. «Барайынбы?» — деп сурабай эле орус кирип келди өзү.

Үшкүрүп жиберди Жангарач.

Бирткелеп кымыз ооз тийилип, те бир убакта:

— Ава, — деди Байтик, — атка жүрө аласызбы? Кетели…

Көзүн ачып, акырын кылтылдатып баш чайкап, козүн кайра сүзө калды авасы. Не атка жүрө албайм дегенин, не кетпейм дегенин ажырата алган жок Байтик:

— Нар үстүнө жай кылалы, жатып кете бересиз.

Эми ачык баш чайкады абышка. Кантсин, заманы өткөн, жашы өткөн, кеби азыркыга жарашпай, өтпөй калган. Куп билет муну узун акыл. Ар мезгилдин өзүнө ылайык бийи, кулу болот экен го?!

— Жо… — деди ал, — мен эми кайта бара албайм…

Үнү гир-гир, алсыз:

— Бая күнү… бир казак келип, сүйлөп отурду ушуерде… Росейдин ичинде калган көп элди чокунтуп, биротоло «өзүмдүк» кылып алышкан имиш ко?.. Кейип отурду «бизде да кетип жатыр» деп…

Энтигип кетти:

— «Ийа, биз казакка туткабыз» — деп жүргөн кан тукумунан чокунганга үгүтчү чыккан дейт ко?!

Уккан эмес, ойлонуп калды Байтик, «жалган го» дей алган жок.

Көңүлү аздыбы ушуга, кыйналып, өпкөсү кыйылдап калды нары кесел, нары кары, Байтик өйдө кылып, чекесин чоң алаканына сала жөлөп алды:

— Өү, тегин эмес ко, — деди демиге абышка, — биртке күн калды окшойт… Кудай жараткан, кайра Кудайга барабыз… кой, ыманым бүтүн бойдон кетейин Жараткандын алдына…

Жаздыгына баш койду кайра, жазмышына көндү го кайра, жатып калды көз ачпай. Не демекчи, үңкүйүп отуруп калды Байтик да.

Те бир оокум:

— Эми… — деген шыбыш угулду авасынын деминен, — кайта бер өзүң… кара элиңи… өзүң кепилсиң эки дүйнөсүнө…

Не дейт, не кылат, зорлоп алып кетеби ушул авалында, өз билгени бар карыны?!

— Кайыр, ава… — деди Байтик абышканын эти кеткен, сөлү кургаган купкуу колун кармап, бешенесине эрин тийгизип тооп кылды. Ие, ушубу ата жыты? Билеби ата жытын, укту беле ата насиятын?! Эси оошуп, ырысы жугушуп, ата ордуна ата болбоду беле бу киши?! Көңүлү көлкүлдөп, көзүнө жаш тегеренип баш көтөрдү.

Зарп болду го алы, «кайыр» дей алган жок Жангарач.

Ыя, бул адамды элинен бөлүнүшкө, туулган жеринен оошуна, кайра кайтпастыгына ким себепкер? Ким?! Кубулган заманбы, кууланган тууганбы?!

Өзүн ошонун бири сезип, салбырап өйдө турду дөө Байтик…

II

Верный…

Жети-Суу аскер губернатору генерал Колпаковский, анын алдына атайын чакырылган Шабдан, алардын жанында улам бирин тымызын тиктеп, сөз күтүп тилмер турат.

Генерал:

— Ну, Шаби…— деп кеп ачты акырын, — элиң тынчпы, өзүң саламат жүрөсүңбү? Көрүшө ал— бай калдык көптөн бери…

— Шүгүр, — деп асте жооп кылды Шабдан.

Генерал:

— Ошо, баягы Проценконун экспедициясында сен болбосоң, Шаби, сөзсүз элет эли менен бир кагылыш болмок, кырылышмак, албетте. Бирок акылы болуп бирөвүнүн замбирек жүктөгөн төөлөрүн атып, же бир балээ кылып майып кылып салышса, Экспедиция максатына жетпей калмак экен.

«Эл бөөдө кырылып калбасын» деген гана аракетте болгон ал кезде Шабдан. Төө, замбирек анын оюна келбеген, былк этпей, мелтейип тиктеп укту Шабдан.

Генерал:

— Баягы, ордо учурундагы көп салык жок ээ азыр?

Чыны бу Жаркен, Текес, Ысык-Көл айланасы, Теңир тоо, Сары Өзөн, Талас жергелери 1863- жылы Империяга баш ийдирилип болгондон бери он жыл өттү, али бул элге алык, салык деген салына элек. Себеби көз кызыктырар баалуу эчтеме жок, мал, эгин алса болор эле, бирок аны Россияга, же бир жакынкы өлкөлөрдүн базарына ким жеткирип сууламак?! Муну губернатор элге болгон ыракым катары эске салды. Сезсе да:

— Шүгүр, — деп койду көңүлү тынч Шабдан.

Генерал кеп улады:

— Тиги ордо жактагы туушкандарың кабар алышып турушабы?

— Кыйын, — деди Шабдан, — улу тоо чөгүп жатат ортодо, бийлик да башкаланып калды го…

Тымызын өкүнүч сезди генерал. Неге өкүнөт?! Бөөдө чабышыш жок, барымта жок, салык жок, эмне тапса өзүлөрүнүкү. Несине өкүнөт?!

Генерал:

— Биздин байкашыбызча, жана да биздин ориенталистер өтө кылдат териштирип чыгышкан, ордодо кыргыз кыпчак, сарт кыпчак, кыргыз казак деген үч тайпа эли бар негизги «ордонун энеси ушулар» десек, жо, дагы бир өтө таасирли тымызын жаат бар экен.

Ээк көтөрүп тиктеп калды Шабдан. Генерал:

— Бу тыштан кирип түркчө сүйлөп кеткен тукум мурас жери болбосо да, көп жылдап ижарачы, тамыр-сөөк катары туш болгон жерге отурук кылып калышкан, өз жашоо тартиби, салты болуп өлкөнүн өз тайпаларынын ичиндеги кичи тайпа болуп өсүп, өнүгүп алышкан. Көбү шаарларда, демек, хан сарайынын айланасында, демек, ичинде, демек, өкүмдардын жанында, оозунда келме, шарияттан каалаганча маани сүйлөйт, демек, кечеги тоодон түшкөн баёолорду оңой эле оозун каратып аларын алат, демек, кааласа ортосуна от салат, кааласа суу себет, дайым «лаб-бай» даяр, а бирак өзүнчө пайдалуу ишин гана кылат, демек, так талашпайт, а тымызын чоң саксат алардын эркинде экен.

Таң калды Шабдан. Сени менен сүйлөшүп отуруп эле, жанындагы өз кишисине башка тилде бирдеме айтып, кыкылдашып өзүлөрүнчө күлүп калган баягы Бишкек беги Рахмат эсине келди.

Ага не тиешеси бар?! Не үчүн айтып отурат?!

Те баягы Курткадагы окуядан кийин орустарга сый гана, жергилик бийлик аймактарын бөлгөнгө, башчыларын шайлаганга жөн сураган болушуп калышканы болбосо аралашкан күнү аз, он жылдан бери улук ак пашанын амирин туткан жай адам.

Башын чайкап койду генерал:

— Көп эле жолу ар кандай миссия менен ордого барып көрдүк, өкүмдар менен оозмо-ооз сүйлөштүк го. Бирин эле айтайын, ошо түрктөшкөндөрдөн бир Иса деген неме бар экен, өзүлөрү аны «олуя» деп да коюшат экен. Ошо «оулиясы» салыктын жүздөн ашуун түрүн ойлоп тапканын Кудаяр хан өзү тамшанып мактап кеп кылды бизге. Бу салык элдин колунда бар болсо төлөнсө, албетте, казына толот, а элдин колунда жок болсо, төлөө кыйын, эл жакырланат, демек, элдин ниети каршылыкка өтөт.

Эми генерал суроо катары айтты Шабданга:

— Кана, «оулиянын бул кылганы азирети өкүмдарына ак кызматыбы, же тымызын элин көкүткөн кастыгыбы?

Жооп кылды өзү:

— Бу теги башка «оулияны» өзүнүкү эмес ордонун өрттөнүп кеткени, өз эмес үч тайпа элдин кырылышып калганы эч кайгыртпайт экен, кайра ал тымызын ыраазы болот экен.

Эки көзү чекчейип, буга Шабдан да баш чайкабай коё алган жок, «ко-ку-уй…» деп өкүндү ичинен. Генерал:

— Менин көзүмчө, акырын кеңеш катары силерче жарым паша фон Кауфман өзү «…кадыры бийик азирети» деди, «өлкөнүн эң мыкты адамдары сизге каршы, аларга адилет болушуңуз абзел, салык менен мүңкүрөтпөңүз өз элиңизди…» деди, билсе эскертти. Жымыйып, көзүн сүзүп, башын ийкеди хан, бирак акылга кулак тутпаганын кийинки кылыктарынан сездик, өз кылганы өз башына муш дедик.

Эми табалап күлүп алды генерал:

— Мына, быйыл жазда, уккандырсың, кыдырган зекетчилерин өлтүрүп, эрегишип кетти эли. Бирөө барып, тынышалы жакшылыкча деп, эрегишчилердин кырк увакилин ордого ээрчитип келсе, угуп туруңуз, кыркын тең сойдуруп салыптыр ханы! Не дейсиз буга?!

«О, Кудай урга-ан…— деди Шабдан ичинен, жакасын карманып, тымызын тооба кылды. — Жок кылар пендесинин кудай оболу акылын алат деген ушубу?!»

— Мына, — деди генерал башын ийкегилеп, — дагы бир «оулия чалышы» «ушу башчыларынын башын алсаң эле аламан эл өзүлөрү эле тарап кетет» деп, кулагына шыбырап койгон окшойт да?! «Тарап кетмек түгүл ушул убакта жел тийген өрттөй күч алып турат эрегиш.

Шабданды дагы имере тиктеп, астейдил кейигенсип өзүнчө баш чайканып, бир аз тынчтана калды генерал. Өкүнүч гана келип турду Шабдандын оюна.

Генерал:

— Шаби, — деп, жумшактап, кайра кеп улады, — билебиз, дилиң калыс, ошон үчүн деп коёлу, бир кеңешиле турган, ылайык көрсөң, сага сунуш кылына турган өтө маанилүү иш бар, Шаби…

Жүзү суроо билдире ээк көтөрүп тиктеп калды Шабдан. Генерал:

— Ушун этип, тыяктагы тууган элиңер өтө жапа чегип калыша турган болду го.

Баш ийкеди Шабдан аяр акырын. Генерал:

— Эрегишине жардам берсе болобу ушулардын? Мейли, колдорунан келсе бир жакшы ханын шайлап алышсын, өзүлөрүнүн ичинен, албетте.

Көрүнөө ой басып, генералды имере тиктеп калды Шабдан. «…өзүлөрүнүн ичинен…» деген качанкы бир көргөн түштөй өтүп кеткен эски үмүттү эсине салып отурган бөтөн кишиге таң болуп, көңүлү эч ишене албай, «сынап жатат» деген ойго капталып калды, көзү ирмелбей.

Генерал:

— Кызык ой э? — деп койду жымыйып.

Кызык эмей?! «Биз го биз, а булар неге кызыгып калды экен буга?!» — деди дили Шабдандын. Генерал:

— Сөздүн кыскасы, жардам сурап депутация келип атат, мейли жардам берсе болот, бирак ким барат бизден башчы болуп?!

Жүрөгү солк этти Шабдандын. Жанагы «сунуш кылына турган» иши ушубу?! Иреңи өзгөрө түшкөнүн байкап:

— Ушу, — деди генерал, — сунуш кылына турган иш ушу, ким бар, бул ишти көрүнгөн эле баатырсынган кыла бере албайт, уюштура албайт, муну акыл, кадыр гана ишке ашырат ашырса, өз элиң, Шаби, кызмат кылып бер өз элиңе, Шаби.

Шылтоо жок, качарга жолу жок.

Тилмерине бирөөнү алып кел дегендей ишарат кылды генерал. Тышкы бөлмөгө деп чыгып, кайра тез эле бир кишини ээрчитип кирди тилмер.

Чоочун, узун этек ичкиликтин кара чапаны боюн аны сайын узартып, саал ийилгенинен эки өңүрү төшөлгөн килемге тийип, башында жээгинен гана ничке көк көрпөсү көрүнгөн сары тери малакай, бутунда ышталган оодарма сары өтүк, иреңи кара сур, көзү кызыл, көп иштин ичинде жүргөн бир кашкөй экени көрүнүп турат.

Эки жолу Шабдандын көзүнө көз учуратып, ууртун тарта жымыйып, жакшы көңүл билдиргенсип койду эки жолу тең.

Генерал:

— Мына, өзүңөр таанышып, өзүңөр сүйлөшүп көргүлө, Шаби Жантаевич, мөөнөт эки күн, бир жаңсыл жообун өзүң менин өзүмө гана келип айтасың.

Не айтылганын тилмердин ачык которгонунан аңдап да Шабдандын көзүнө көз урунтуп, дагы жымыйып, кадырлаган түр байкатып, «таанышабыз», «сүйлөшөбүз» дегенсип, кабагы жазылып, кыңырайта башын ийип койду чоочун.

Тилмер кошо чыкты, кире бериш кең бөлмөдө тааныш Токмок уездинин чоңу Загряжский күткөнсүп турган экен, ал кошулду. Тигиндейрээк узатып эле кайтышпай трашманкеге кошо отурушуп, Шабдан токтогон бпр үрүмчүлүктүн менчик мейман үйүнө да барышты. Киришти кошо.

«Э, сөз аңдышат экен го… — деген ой келди Шабданга, — көмүскөгө бара албайсың го буларсыз… Мейли, Кудайдан жашырылбаган сөздү пендесинен жашырмак белек, уят иш болбогон соң, эртеби-кечпи, акыры билинет…»

— Келиң, бахадур, келиң…— деп калды үй ээси бу сыйкорлугун Шабданга гана багыштап.

Ушуну да шыбырап которду Загряжскийге тилмер.

Төргө чакырды, лепилдеп өзү дасторкон жайып, биртке татти коюп, өзү чай куйду, «и-и…» делинип сөз башталарда гана акырын чыгып кетти үй ээси.

— И-и, — деди Шабдан чоочунга ээк көтөрө кунт коюп көзүн, жүзүн тиктеп, мунун не киши экенине үрөй пардесинен издеп, — келипсиз, тууганым?..

Тиги саал копшолуп түзөнүп, тамагын акырын кырына аваз даярлап, анан көзүн ирмегилеп ойлонуп, акыры:

— Азирет, — деп, адеп карманып асте ооз ачты, — Аллабыз жеткирмекчи экен жеткирди алдыңызга, буга шүгүр… бизге да угулган атыңыз, «ажал менен геп табышкан» деген даңкыңыз жеткен…

Кулагы мында, ой өзөгүндө кылар «жардам» не этип башталып, не менен бүтөрү айланкөчөк болуп, ал түгүл төрөлөрдүн буга неден кызыкдар экенин изденип калган Шабдандын көңүлү оогон жок. Өөн учурады анын кулагына «азирет». «Оп-по-о, кыргыздын көтөрө чалганын кара-а…» — деп, «ажал менен геп табышкан» дегенди дили кабыл албады. «…ажал тизгини бир Алланын гана колунда…» — деди.

— Мен, — деди ал акырын, — бир караламан, Кулмамбет дегенмин, азирет, бир кошунбашы паңсат элемин.

Биз те көөнө заманда өткөн Алп Эр Тоңо[17] учурунан бери Кошон[18] багытында жашап келген элбиз. Кайран ордодо дили кас бирөөлөр көбөйүп, өкүмдарларды ошолор жетелеп, элине тукуруп, ырк кетип, бөтөнгө колтук ачылып, болмушу ушу, арты эрегишип көтөрүлдүк…

Кулмамбет паңсат токтоло Шабдандын көзүнө көзүн кыйып, тигилер жакты тымызын тиктенип койду. «Булардын көзүнчө айта берейинби?..» дегенин сезип, акырын башын бир ийкеп койду Шабдан.

Буга кадыресе шер байлады паңсат:

— Кырк уруктун бийлери маслекат кылып, «тагын тапсак багын таппадык, пулун тапсак кунун таппадык» дешип, тууган бизге келерби, — бу эки колтуктан кыскан кыйын убакта көгөнгө көз болуп, каңгыганга баш болуп, жабырга эш болуп берерби…» деп, үмүт кылып, атайы сизге кат жазылып, кырк мөөр басылып, жеткиришке менин колума беришкен эле…

Шабдан:

— Кат кана?

Тилмер бир сөз калтырбай, таруудай терип, күбүрөп, тыякка которуп берип отурат. Ошол жакка көз кыйыгын бир жиберип алды Кулмамбет. Дагы башын акырын бир ийкеп койду Шабдан. Көзү ыйламсырагансып, уурту биртке жымыйып, «…коркпойт экен булардан…» деп, бир мактаныч келе калды Кулмамбеттин көңүлүнө.

— Жер увун билбей көп адашып, бир айлап жол жүрүп, акыры Токмокко жеткен эдем, ушундай бир кашкарлыктын чайканасына, арып келген жаным, жатып калдым эде. Чайкана эгеси бир күнү сурады, «кайдан» деди, айттым, «кимге» деди, айттым. Эртеси эле куралчан орус төрө— лөр келишти да, аңтарып оокаттык пулуму, катты алып коюшту. Бир жума абагында жаттым, анан арабага таңып, быякка апкелишти…

«Өзү аралашып калыптыр бул ишке, кат гүвүрнадырда экен…» — деп болжоду Шабдан.

Шабдандын оозунан кеп чыккан жок, өзүнчө ойго чөгүп, бирде жер тиктеп, бирде эки жагын каранып, кайра үңкүйүп, ошол жерде тигилердин бары-жогун унутуп калгансыды.

«…бу төрөбүз тыңчы коюп, бир жамандык издеп жүргөн экен бизге…»

«…бу байкушту кармап, байлап келип гүвүрнадырга көрсөтүп… катын бечкеч кылып…»

«…мына, ушулар менен байланышып, орус бийлигине тыяктын көчөтүндөй каршылык ишке өткүлөрү бар булардын… демекчи экен го…»

«…бу шүмшүк ээрчип, сөз аңдып отурган турбайбы буерде… ошон үчүн…»

«…а гүвүрнадыр будан кыйла бийик орус, катты окутуп маанисин туюнган болсо адамга адам катары, элге катары боору ачып… жардам бермек оюна келген чыгар… же… бизди сынап, дагы жаңы илгек издетип, өзү жибергендир бизге…»

Эч кимди тиктебей, үн катпай өйдө турду Шабдан, тышка карай басты. Ээрчибеске айласы калбай калды беркилердин. Тез басып, артын каранбай барганынча отурду трашманкесине.

Кагазга үңүлүп отурган экен генерал Колпаковский кашын көтөрө экөвүн алмателме тиктеп алды:

— Тынчсыңарбы деги?

Ушуну да которду тилмер.

Генерал иреңи сузданып:

— Эртелеп келип калдыңар го, Шаби Жантаевич?

Шабдан:

— Эми, төрөбүз, бүтөрө турган иш болсо бүтөрө берген оңбу дейбиз.

Генерал:

— Макулдаштыңарбы? Тез эле?!

Шабдан:

— Кантип макулдаша коёбуз, келгени чабарман болсо, бар болгону?! Катты көрсөк болор бекен?

— А-а, — деди генерал, жымыйып тиктеп, кыйылып, — мейли, көр.

Стол үстүндө эле жаткан экен кат, камчынын өрүмүндөй бир ором жергилик саргылт кагаз, кызыл шайы чүпүрөк менен ортосунан байланган. Кол учу менен чымчып алып берди генерал:

— Мына, «көрүңүз»!

Кагазды алып, оромун башынан жазды Шабдан. Бирине бири чиркелишкен өзгөчө бир көркөм сайма араби ариб, атайы кооздоп жакшы каллиграф өнөрүн көрсөткөн экен. Арман казалдай көтөрүңкү сөз, маани уйкалышкан эл көйүнө ою көбүрүп аралаша, теңселе токтолуп, эрини бирде кыбырап, бирде кымтылып окуп, акырына чыкты Шабдан. Төш жарыдай узун ором кагаздын жарымы кырк бийдин койгон колу, баскан мөөрү экен.

— Ну? — деди генерал кашын көтөрө тиктеп. «Кана, эмне дейсиң?! — деп которду тилмер муну.

Шабдан, дагы баягы өз оюна өзү чөгүп кетмейи, аны телмирип тиктеп, карап туруп көрбөй, угуп туруп сөз кулагына кирбей токтолуп, акырын баш ийкеди:

— Биз го, мейли, макул бололу… бирак…

Генерал акырын тура келип, бойлошуп токтоп, көңүлү жай, попирос күйгүзүп калды:

— Эмне «бирак»?

«Шарт коёбу бу эми?» деген кылт этти дили— не. Шабдан:

— Баш тарта албайбыз го, эл биздики, — деди кыйылып, — «жардам» жагы кандай болор экен, ошону…

«Бирагы» кыйын болорун сезди, аярланып калды генерал.

Шабдан:

— Ошол жактан эле аскер түшүрүлөбү? Же быяктан тууган элден каракелтек жыйнайбызбы? Көп чыгат баш байлап бара турган! Же… — деп токтоло гүвүрнадырдын ниетин саамыктап калды.— Курал берилеби? Быякка бозуп өткөндөр да көп… мылтык эле болсо…

Генерал попиросун тартып, үүлөп, ойлонуп, эч качан мындай сасык түтүнгө жакын туруп көрбөгөн Шабдандын жыйрыла бой качыра түшкөнүн сезип да, сезбей дагы жакындап:

— Да—а, «жардам» дегендин түрү көп, — деп койду, — түз эле аскер түшүрүү, каракелтек чогултуп берүү ачык эле согушуу болуп калат. «Көрө албаган көп бизди дагы, «…ана-а, кыйратып атат, басып алып атат…» деген чет элдерден чуу чыгат бу Россияга эл аралык башка мамилелерде салакасын тийгизет ко…» деди дили.

Көк түтүн бурулдатты генерал:

— Зарылдыгы деле жокко дейм силерге куралдын?

Нестейип тиктеп, бу өзү сөз баштап, өзү качкансып турган абройлуу аскер адамына таң калып, түтүндөн кичине жөтөлө калды Шабдан.

Дароо попиросун күл түшүргүчүнө өчүрүп келди генерал:

— Көрөлүчү ойлонуп, ордоңордо деле мылтык жокко эсе, эрегишкен элетиңерде деле ошондой жокко эсе, а эски кыңырак эки жагыңарда бирдей, демек, курал тең…

«А кокуй, — деди Шабдан өзүнчө, — жардам берели дегени кайсы?! Куру сөз турбайбы баланы алдагансыган?! Генерал:

— Ханга жардам берилбейт, дагы айтып коёюн, берилбейт. А силер оболу жакшы уюшуп,

анан көптүккө салып, ордону басып аласыңар. Мына, жардамдын талашсыз, чуусуз, эң ылайык түрү.

Такыр эле туура эмес деш кыйын. Көңүлү ийиге түштү Шабдандын. «Ыя, ушундайбы, өздөн кан көтөрүп алышка калыс болушса, ыя, тыякта, быякта болуп эки бөлүнүп калган өлкөнү кайра бириктиришке көнүшөбү, ыя?..» деп, бала кыял, «көнүшпөйт» деген өйүү аралашып, көңүл чиркин ортосунда калтылдап калды.

Жаш балага көңүлү ийигип тиктегенсип, жымыйып турган губернатор:

— Ну?.. — деди акырын. «Макул болуштукпу?» деп которду тилмер муну.

Ээк көтөрө, не таң калганы, не кадыресе ичи жылыганы, жүзү жумшарып тиктеди Шабдан:

— Ушуга да шүгүр…» — деди. «Макулбуз, Кудай алдында…» — деп которду муну тилмер.

Бир маанилүү иш бүткөнсүп, көңүлү толгонсуп, креслосуна барып отурду генерал. Шабдан:

— Төрөм, жанагы байкуш чабарман эми биз менен боло берсинби?

— Алыңыз, — деп койду губернатор.

Шабдан:

— Биздин Загыраш[19] бизди көп аңдый бербесин эми.

— Эми жолобойт, — деп койду генерал.

Тышкы бөлмөдө Кулмамбет жумшак креслого белчесинен батып, карааны кичинерип, кунары кетип, не болор экен деп эзилип, мүңкүрөп отурган эле, колтугунан ала унчукпай тыраш— маңкесине жөнөдү Шабдан.

Кыйын иш, бирок байыртан бир журт болгон соң кыйыша албай турган, не немене болсоң ошо бол дей албай турган иш. Мукурабаса, айла түгөнүп көзү чачырабаса, тууган эл деп үмүт кылбаса кат жолдоп элчи жиберишмек беле, аттиң ай?!

Колдон келбеген карыз эмес, колдон келгенин аябоо, аракет кылмак парыз! Күн өткөрбөй, жардам тиленип Теңирге мунажат кылып, атка минди Шабдан.

Куу найзалары сороңдогон биртке кошун бир жумада Тогуз-Торо аркалуу Көк-Арт ашувун ашты, нары салаңдап түшө буйгалап токтоп, тыныгып калышты.

Тигине, эки жагы ак кар көк муз бийик тоо, этеги курчалып барып Темиркапка, орто үстүн көгүлтүр мунары чалып, тунган көлдөй кеңирсип жаткан авасы жылуу, топурагы май жыттанган асыл Перикана…[20] этеги Кошон, башы Гузкент,[21] ортосу Анжиян, ордосу Кокон…

Шиш шырык курал катары саналабы жокпу быякта, ким билет, а сороңдоп жолмо-жол көзгө түшөрүн түшөт, «ким булар» дедирет, шексиндирет. Демек, пайдасынан зыяны көп.

Баарын бир дүпкүр шактуу бадалдын арасына кылкандай тикелентин кыстатып койдурду. «Тапса балдар сүйүнсүн, үрүп чыккан итти кубалап, сороңдотуп жүрсүн, а таппаса кайра кайтканда ала кетерсиңер, атадан калган көзгө жылуу бир буюм, кырчовуңарга сайынып, күндө көрүп турарсыңар…» — деди Шабдан не кейигени, не күлгөнү көрүнбөй.

Жүрүп кетишти.

Жер увун, эл жигин, ыгын билген Баяке тез эле иликтеп, Бек-Абад айланасындагы ичкиликтин «актачы», «чапкынчы» уруктарына аралашып, бийи Жайчы дегенге жетип, жүз көрүштүрдү Шабданды.

Жайчы бий кашына чейин агарган, кыркма сакал, кыска мурут, өзүн пас тартма, бүжүрөгөн адам экен. Бирок бу Теңирге кулдук кылыштан башка бул дүйнөдө эчтемеси калбагансыган жашы өткүлөң адамдын али жүзү нурлуу, бир билгени бардай эрини кымтылуу, көтөрсө тирмейип көзү тик, али ичинде көп зардеси турганы сезилди Шабданга.

Бий ошол арадагы өзү ишенген элбегилерин маслетке бир күнү жашырын жыйып, «…келгиле, төрлөгүлө, келгиле…» деп, муңайым үндөп, улагасында турду өзү бүжүрөп.

Баякени, Кулмамбетти эки жагына алып, мейман катары төрлөдү Шабдан. Өңкөй элбеги, алдыга жулунбай, согончок басышпай ар бири адеби менен, акырын чөккө түшүшө төрт дувалы, алды жылчыксыз кол килем кең бөлмөгө эки канат боло жайланышты, а аксакал бий Жайчы өзү да тизе бүгө ошо улагасында калды.

— Кана, кеп угалыбы элчиден? — деди Жайчы бий акырын, буйрук эмес сураныч, элбегилерине эмес элчиге кеп ура бер дегени болгонсуду.

Сыпааны көрсөң сынаят болот окшойсуң го?! Өзү сыпаа жан эми өз жолоюна кезиккенсип көңүлү эрип, эки жагын тымызын жымыйып тиктей, үн көтөрбөй, мукактанбай сөз маанилеп, быякка келгенки вазийфасын, өз дидин муңкангансып саласал кылды Шабдан.

Бир тегиз кыркма сакал, кыска мурут, кийгени ар түркүн — жээгине гана же көрпө, же кундуз кыйылган кайруусуз, тышы териден же ак өңдөлгөн, же анардын кабыгына сарыланган тоголок тебетей, эки жагынан жырык салынган саймалуу ак кийиз тебетей, баары эки өңүрү жырык узун этек чапан, аягы оодарма сары көн өтүкчөн.

Чапандын узун жеңине колдорун салып, бооруна алып, былк этпей кеп тыңдап, жага калган кеп учурунда ийиле баш ийкеп, көңүлүнө анча отура бербегени болсо ирең суз тартып, бирок ошол замат мыңк этпей, а түзүк туюнбай калганы ээк көтөрө маңырайып тиктеп, тим калат. Бир гана «…канга орус болушпайт, биздин жолубузду тоспойт…» деген маани гана баарына бирдей жакканын баамдады Шабдан.

Баары ийиле, бирине бири карап кепсиз пикирлешип, көз сүзө баш ийкешип коюшпадыбы?! Өзү бала кезинен көрүп жүргөн жаакташмак, ураандашып кыикырмак, керек болсо ат салышып жибермек, камчылашып кетмей жок сыяктуу буларда. Баары момун, баары тирилиги бир Теңир коңшулар окшоп көрүнөт. Бирине ат мингизип, бирине тон жаап жараштырар чатагы сезилбейт.

Жер тиктеп мүңкүрөп отурган Жайчы бий баш көтөрүп, өзүнчө көрүнөө ойго толгонуп:

Мылтык эле берсе, аттиң ай…— деди деми өчкөнсүп.

— О, аны бир айтабызбы, миң айтабызбы?! — деп жиберди Шабдан дагы.

Бир айча эл ичине айланышкан соң Анжиян багытынан чыдамы түгөнгөн Кулмамбет жол баштады, «элчи бий» атыгып, эл ичине дуу болуп, Кошон тарапка ооду Шабдан. Ал багытта таасирлүү адам Кулмамбет өзү экен.

Бирдей эл, элтейип кулагы түрүлгөн, деми ичине түшкөн аргасыз абалы бирдей, кайрат берген жарым ооз сөз чыкса аны кубат көрүп кунт коюшу, көрүнөө көңүлдөрү көтөрүлө түшкөнү да бирдей. А бирок мүңкүрөгөнү жок, өзүн өзү алдаган куру кайратка өрөпкүмөй, ат чабынып бөөдө көзгө түшмөй, бейчеки топурай бермей жок, экөө болсо асте башы бириге, топ болсо ийриле «шывыр», «күвүр» гана болуп, бир өзгөчө катаал болмушка кайыл, бел байлаган үйрүлгөн кабак сезилет.

Көрүп, байкап жүрүп, ичтен «…кылыч шилтесе кыйкырбайт, кылыч тийсе онтобойт, өлтүрсө сүйүнбөйт, өлсө кейибейт дегендер ушубу» деген ойго кабылды Шабдан.

Неге чакырды анда аны?! Кырк бийи кырк мөөр басып?! Те баягы Кулмамбет айткан «ажал менен тил табышкан» деген сөз эсине келди Шабдандын. «Аяр» деген, «акылгөй» деген мында экен го?! «Э-э, мылтыкчан менен таякчан байкуштун арасына түшө калганым айтылган экен, быяктан да «тооруган ажал менен тил табышып берер бекен деген экен…» — деп сезди Шабдан.

Не этип тил табат?! Тапкан тили «канга жардам берилбейт» деген гүвүрнадырдын өзү чакырып, өзү айткан убадасы. Бул эл Россияга каратылып калган Сыр-Дария, Кошон, Самарканд уезд акимдерине жардам сурап элчи, кат жиберип көрүшкөн, бир жаңсыл жооп ала алышкан эмес. Ысымы алыстан угулган Шабдандын келип бериши, анын ишендире айткан кепилдиги чын эле «ажал менен тил табышып» бергендей бел болгонсуду буларга.

Кыймыл улам күчөйүп; күвүрдөн дүвүргө өтүп, кайра кошумча ат камдалып, буигадагы устаканалары кайрадан Кудайдын куттуу күнү чакылдата темир созуп баягы ата мурас кыңырагын көбөйтүп, аз да болсо оозунан ок салма кара мылтык жасап, көп деле убакыт өтпөй ар кыштакта эл кара комок боло даршан жыинала баштаганын өзү көрдү «элчи» Шабдан.

Жыл мезгили ошол күздөн оодарылып, 1875-жылдын «ат кара тил болду» деген эрте жазында ордонун карамагында турган чөлкөмдөрдүн баарынан козголоң кайра күчөп, кылыч шилтенбей, кара мынтык атылбай эрегиштин башчысы Исхак Анжиянга кирди, алдына дүрдүгө чуркап, тосуп алды шаар эли.

Ошол учурда элчи Шабдан кайра Бек-Абадга келип жүргөн эле. Ар күнү ар түркүн кулак кубантар кабар угушуп, көңүлдөрү куунак болуп отурушкан Жайчы бий экөвү.

«…а-а, эми… эл жабыла көтөрүлдү… Теңирдин ушу бергенине шүгүр…»

«…шаштысы кетти го кандын, эми туруштук кыла албайт… орус калыстыгынан тайбаса экен эми…»

Тыштан камчысын сүйрөгөн, кабагы үйрүлгөн, капылдан кирип келди Баяке:

— Баатыр, сөз бар…— деди. Элтейип тиктеди Шабдан. «И, айта бер…» дегендей, бирге отурган бийден бирдеме жашырыш ага уят.

Баяке кынжыла биртке токтоло калды, иреңи бир жамандык байкатат, көзү алагар. Бий да камтама боло:

— Чыга коюңчу…— деди акырын.

Тышта:

— Баатыр, кетет окшойбуз, баатыр…

— Ие, немене болуп кетти ошончолук?

— «Шабдан кармалсын» деген буйрук болуптур орустан…

Оозу ачылып, уккан кулагына ишене албай нестейди Шабдан.

Баяке:

— Быяк деле өз эл дейли, бирак баатыр, этият болуш абзел го. Же орустан сыйлык алам деген, же ордонун тымызын жүргөн жанкечтилери жок дейбизби?!

«Ыя, кайсы орустан буйрук болду экен?.. Өзү чакырып, өзү сүйлөшүп, макулдашпады беле чоң орустардын бири?!» — деп күдүктөндү Шабдан. Кенебей коюш да кыйын муну.

Шабдан кайра кирди. Сураган жок, бир кеп күткөндөй тиктеп да койгон жок Жайчы бий. «…ар кимдин өз иши, өз сыры бар…» — деди ичинен.

— Биз коштошот окшойбуз, бий, — деди Шабдан акырын. Ошондо жүз бакты Жайчы бий. Шабдандын кыйылганын, себебин айта албай турганын сезип:

— Үй жактан бир кабар болдубу, мейли, жараным, Алла Тагла жолуңарды ачсын… — деп, Шабдандын кысталганын жооткотуп койду атайын.

Чыпчаң бир ай ичинде Сары Өзөнгө келди Шабдан.

Тынчып жата албады, «кармалсын» деген буйрук эч эсинен чыкпай, анын же жалганы, же чыны белгисиз, күнөөсү не кармалгыдай, болжой албады, көз илингени гана биртке аралжы.

Чыдамы түгөнүп, бир күнү жалгыз Баяке жанында, баягы өзүнө көнүмүш Жети-Суу аскер губернаторунун сүрдүү мекемесинин эшигинде болду Шабдан.

Күттүрбөй кабыл алды генерал Колпаковский:

— Ну-у, Шаби, — деп, кабагы ачык, тура келип кол алышып, жумшак креслону жаңсады, — кел, отур, отур.

Тилмер баягы ортодо турду дагы. «Жо, буйрук жалган экен…» — деди Шабдандын көңүлү бу өтө эле жылуу мамилени көрүп.

— Келдик, кадырлуу төрөм, — деди Шабдан жымыйып, — барып, иш ойдогудай эле болун, бирак төрөм, бизди «кармалсын» деген буйрук болгон экен, өзүбүз эле баралычы деп, келип турганыбыз.

Генерал бир тиктеп алды аны, эти арык, узун бой, иреңи аксаргыл, көгүлдүр көз, салтанатка барардай ак кийим, алтын эполет, орунуна кайра отуруп, талпынганы калган сарала бүркүттөй столун таяна чыканагын жайып, көңүл бөлө карап, акырын баш ийкеди:

— Болгон андай буйрук, — деди, жакшы дагы ошол жакта кармалып калбай, сактык кылган экенсиң, убагында баса берген экенсиң, жакшы.

Тула бою дүрүлдөп отуруп эле калды Шабдан. «Не үчүн?! Кайсы күнөө үчүн?!» — деп үн көтөрө алган жок, укташа алган жок. Өзүлөрү түртүп, кайра өзүлөрү артыңдан «кармалсын» ыя, Кудайды эске албаган, өзүнөн уялбаган, бу не деген эки жүздөнмө?! Таң калды астейдил.

Мезгилден анча артта калган бул элде «калыс», «кара өзгөй», «адал», «арам» деген түшүнүгү бар экени, аны али бекем карманышары менен иши жок генералдардын, керегинде талашты курал салып тынчытмай, кандай ойлосо, не кылса алар үчүн «туура» ошол.

Генерал:

— Бу, Шаби, — деп, кадыресе кейиди, — биз сүйлөштүк досторчо баягыда, а элиңер жакшылыкты түшүнө бербейт окшойт сыягы, өзүлөрү менен өзүлөрү болуп, бири өлүп, бири калып ордосун алып, «өзүнөн ханын көтөрүп» ала бериштин ордуна, өзүң калыс болчу, Россияга кол салып киришти го?!

Төбө чачы тик тургандай болду Шабдан:

— Ие?! Росей кайда, биз кайда?! Росей тиги эле Эдилден нары жатпайбы, улук төрөбүз?!

Генерал ага таң калды, ичтен кыжыры ойго— нуп, баш чайкап, кырт-кырт күлүп алды өзүнчө: Ушу, дилкеш адамбыз, түшүнүп алсаң, Шаби, айтып эле коёюн, орус аскеринин атынын туягы жеткен жер Россия! — деди, сөз аягында күчөнүп кетти.

Жымжырт боло калды ара. Нес болду Шабдан. «…атынын туягы жеткен эле жерди атынын тезеги кургагыча эле «Росей» деп алыша берет турбайбы… а биз, башка эл кайда калабыз…» деди дили, туура дей алган жок Шабдан.

Генерал:

— Калыс туруп берели дедик, калыс туруп бердик, ар кимиси бир башчы турбайбы, алда качан Россия болуп калган Самарканд, Сыр-Дария, Кошон, атүгүл сен экөвүздүн Жети-Суу уездинин чет жакаларын каптап кетти го?! Кандайча түшүн дейсиң муну? Ыкка көнбөй турган, башкарылбай турган эл турбайсыңарбы?! Оозуна сөз келбей калды Шабдандын. «…ордо биртке коргон, кан деген он чакты кошоматчысы бар же мыкаачыдыр, же айкөлдүр, бир адамзаада… а күүлдөгөн көпчүлүк толкуган көл… чоочунтуп койгон эке-ен…» — деп болжоду. Генерал:

— Уккандырсың, — деди, — жакын арада эле ордо ичинде көңүл бурарлык окуя болуп кетти го?

Шабдандын көзүнөн «дагы кандай окуя» дегенин сезди генерал:

— Эл көтөргөн, жалган Пулат ордону аларын алып эле койгон эле, бирак ошол эле кечте абтабачы Абдырахман аны капилеттен карматып, бир чет жердеги сепилдин зынданына таштатып коюптур го?!

«И, эмне дээр экен» дегендей тиктеп, токтоп калды генерал. «О… алдырар күнү жаздырар деген ушубу?!» – деп, тышына билинбей ала салып кетти Шабдандын дили. Генерал:

— Жээнчери экен, абтабачы Кудаярдын бир уулу Насирдин дегенди «хан» деп жариялаптыр. Кана, кимиси менен алака кылабыз биз? Зынданда жатканы мененби, же ата тагына эгедер кылынган «бала» мененби? Ырасим ушу, так ээси ким болсо алака ошону менен болунат, ал жагабы, жакпайбы, айырмасы жок. Мына, жаңы хан силердей эле «жардам» сурана баштады орустан! Өз алын билет, о-о, шартты абда-ан түшүнөт…

Шабдан ой билдирген жок. Мунусу жактырбаган болуп туюлду табалап турган генералга:

— Ошон үчүн, — деди сөз такмазалап, өзүн «өз» көрсөткөн болуп, — экөбүз тамыр адамдарбыз го, жалгыз сен гана эмес, ким гана болбосун тополоңго аралашса, бизде туруп, тымызын көмөк кылса андайлар кармалары, катуу жоопко тартылары, силер «жарым паша» деген генерал-губернатор өзү берген катыран буйрукта ачык айтылып калган.

«Тамыр» төрө имере тиктеп, айкөлдөнө күлүп алды:

— О-о… тигил жакта кокус кармалып калсаңбы, мен дагы кирише албай калат элем, анда ордо өкүмүнө өткөрүлүп берилмексиң. Жаза ырайымсыз болот экен го, шиш казыкка тирилей отургузушат дейби?..

Шабдан баш чайкана да, ийкене да албай, көзү да ирмелбей нестейип, отуруп калды. Генерал:

— Кудай жалгап, быякка өтө качкан экенсиң, «түшүнгөн адам», «бизге көңүлү таза», «кереги тиер адам» деп, азирет жарым пашаны араң көндүрүп калдым, Шаби.

Не билинер, не билинбес акырын баш ийкенип койду Шабдан. Бу ыракмат дегени эмес экенин сезди губернатор:

— Ич күптүң көрүнүп турат, «өзүң чакырып, өзүң жиберип» дегиң бар, десең да болот эле, бирок кеп жөөсүндө темтейип көзү жалдырап, атка минсе ою башкача элирген элиңердин Россия ээлеген мерчемдерге дабырап чаап кирген кылмыш ишинде болуп турат. Экчеп көрөлү муну, жарым пашаңа жолуктурушка аракет кылалы…

Болор сөз болуп бүткөн сыяк, губернатор токтолуп, көңүлүндө дагы бир күдүк калып турабы, өз алдынча ой толгонуп, иреңи момурай калды. Аны сезип, чук этпей, сыйда таралган коңур сары чач башын кыңырайта кулак төшөй калган тилмерине ал эрин гана бүлкүлдөтүп бир деме деди, тилмер леп баш ийкеп, акырын кеп алышып калышты:

Бир убакта:

— Кадырлы бай, — деди тилмер Шабданга жүз багып, — генерал жарым паша менен өзү кабар алышат экен, ага чейин кетпей бу Верныйде тынч эс алып жата турсун деди.

Шабдан өйдө болду орундан. «Ошент» дегенчелик ага баш ийкеп койду генерал, али түзү ийги көрүндү Шабданга.

Шашпай, калдастап калбай, жай басып, күрөң быязы чепкенинин узун этеги акырын көйкөлө теңселип, эшик алдындагы эки күзөтчүгө саал баш ийкей коштошкон өңдөнүп коюп, чыгып кетти Шабдан.

— Көрдүңбү куру дымагын, — деди губернатор тилмерге, — тагдыры кыл таразага түшүп турат, аны эң жакшы түшүнүп да турат өзү, бирак кабагы бир бүркөлбөй, бир кейип койбой кеткенин карачы?! Неси калды булардын мынчалык кекирейе турган?!

— Калса жабайылыгы эле калды го! — деди тилмер кошомат үчүн коштоп.

Баш чайкаган да жок, баш ийкеген да жок генерал.

Жеңилген шаарларда, ичкери түздө көп болгон аскербашы. Эки колун бооруна ала бүкчүңдөп кире, быяктан үн чыгарар замат селт эте баш уруна жүгүнгөн, не айтсаң ошого ойлонбой макул, үч бүктөлүп, төбөсү көрүнө кетенчиктеп кеткендерди көп көргөн. Таң калган деле эмес, анткени өзүлөрүнүн коомунда «крепостное право» убагында өз кожоюн князына, өкмөт чиндерине жүгүнүш, чөк түшө кала чекесин кара жерге үч ура кулчулук кылмай болгон.

Аны таң кылган бу жакындашса жылым кеби дилинен, жансоога сураса жалжылдаган көзүнөн гана көрүнгөн тоолуктардын бой карманганы болуп турат.

«Куру дымак» да, «жабайылык» да, «мактанарлык» да эмес бу. Не экенин өзүлөрү билбейт. Бу те өзүлөрү өтөгүндө, керилген түзүндө күн көргөн көк тиреген улуу тоолордун туу чокусундагы, алмустактан түбөлүккө тоңуп жаткан көк музу сымак нечен миң катмар жылдардан кала келип, көрүнгөнгө кошулбай, аралашпай, бузулбай баштапкы кунунда токтоп калган тукум каны, үйүт руху эле болуп жүрбөсүн?!

«Туулмак бар, өлмөк бар, ким буйтамак тагдырынан, эчкиче маараба, койчо онтоп өл…» — дейт булардын түшүнүгү, адеби.

Тышта Баяке күтүп турган, аттанышып, токтогон мейман үйгө келишти. Баягы, ичин ким билген, тышы сыйчыл уйгур үй ээси:

— Келиң, бахадур, келиң…— деп лепилдеп төргө чакырды, дикилдеп дасторкон жайды.

Чай ууртап да, жанындагыларды анча бейлей албай, пияла шыңк эткенин укпай, ойдон айрыла албай отурду Шабдан. Дагы эле гүвүрнадыр менен бетме-беттей, дагы эле аны үрөйү кез алдында, айтканы кайталанып угулуп жаткансыды. Кабагы салыңкы!

Жолдо да, азыр да өзү ооз ачпады Шабдан. Кеп чукулап көнбөгөн, нары да чукулары жай

адам эмес, адеп карманып отурду Баяке, тыякта сөз бейтынч болгонун сезди, сурабады.

Бир жума өткөн соң эшикке кош кара аргымак чегилген үстү жабык жасалгалуу поетон келип токтоду. Тышта жүргөн үй ээси көрүп эле аңкайды. Азирети гүвүрнадырдын өз поетону го?! Тилмер чыга келди ичинен. Леп жетип, бүжүрөй колун бооруна ала учурашып калды үй ээси. «Үйдөбү?» — деди тилмер акырын, тиги кымырыла баш ийкеди. «Шектүү бирөөлөр катташкан жокпу?..» Бу суроого үйдүн ачык дарчесин кыя тик-теп алып: «Жок, көз жаздырган жокмун, өз каралдарынан башка жан каттаган жок…» — деп жооп кылды.

Ооз жыйганча эле Шабдан үйдөн чыга келди, жанында дайыма көлөкөсүндөй ээрчиген Баяке.

Сүйүнүп кеткендей учурашып, аларды поетондун төрүнө отургузуп, өзү түшөр четине көчүк басып, эч сөз оозанбай, жүзү жылуу, тез жүрдүрө алып кетти тилмер.

Генерал Колпаковский салтанатка киер кийимин кийинген, кара кырым өтүгү жалтырайт, жүзү таза, кабагы ал күнү өзгөчө жарык, босогого шаңданып басып келип:

— Кел, Шаби, кел! — деп, кубаныч сездирип тосуп алды.

Өз ишин шыпылдатты тилмер.

— Соо, саламат көрүшкөнүбүз каниет, төрөм…— деп дилгир кол алышты Шабдан.

«Не болду экен кубангыдай? Болсо, жарым пашадан ыракым болгон го бизге…» — деди үмүтү тумшугу жылып. «Же…— деди аярлыгы, — жоошутуп укурук салганы жатабы?..» Не болсо да, эки ой арасында калтылдап, кантсе да жылым мамилеге ичи, үрөйү ийигип, үмүтүн ээрчиди.

— Шаби! — деди генерал элире. — Эй, Шаби, качып чыгып кетиптир Пулат бегиңер!

— Йе?! — дей ордунан тура калды Шабдан.

Кулагына кирген жок генералдын:

— О! Азамат экен деп койдум! Кокондун зын— данынан а?! «Түшкөн чыкпайт, өлгөнүн түбүнө көмүп коё берет» дейби?

— Көргөн эмеспиз, көргүлүк кылбасын! — деди Шабдан күлө баш чайкай. Генерал бир күлө, бир томсоро баш чайкай калып, ордуна барды:

— Эми ишке өтөлү, — деп алды акырын, — сүйлөштүм, урматы улук жарым паша менен телеграмма аркалуу сүйлөштүм, ынанды баарына…

Ыраазылык айтты Шабдан:

— Ыракмат, төрөм, сиз болбосоңуз бизге мамиле мынчалык оңунда болбой калат эле… — деди астейдил.

— О-о, «оңунда болой калыш» деген түккө турбаган нерсе, — деди генерал эки көзүн чек— чейтип, оң колун көтөрө, анан ового апчый шилтеп, бирдемени шап кармагансыды, — кар-рма-лат болчусуң, айтып эле коёюн.

Тез томсоруп, «тамырын» имере тиктеп:

— Ыя, — деп күңк этти генерал, — ким калка боло алат эле, жарым паша чындап күнөөлөп кирсе?! Кайда качып кутулат элең? Кытайгабы? Нааразылык кат жазылып, «өткөрүп бер быяк— ка» делинет болучу. Биз өзү алсырап араң отур— ган богдоханга араны бөлүп турган улуу тоонун нары бетин бүтүндөй анын эркине кыйдык, быякка көз артпайт, келишим бар ушундай. Индиягабы? Индияга англистер чоң азыр, алар дүйнөнү бөлүштүрүү боюнча биз менен өнөктөш.

«О, Теңир! Кең деген, тең деген төшү түктүү кара жериң ушунчалык тарыганбы?!» — деди Шабдан элтейип.

— Жер тар, — деди генерал анын оюн болжогондой башын ийкеп, — тарактайдан бөлүнгөн баары, кечээгидей ким көрүнгөн ээн суурча ийин казып кирип, кийикче жайылып жүрө бере турган кез жок азыр.

Кантсин?! «…Теңир азды акыры көбөйтөт, көптү азайтат, көпкөндү бөксөртөт… кембагалды ирдентет, байыганды иргелтет… баары Теңирдин эрки, теңир теңшейт… ошон үчүн тең Теңир, кең Теңир…» деген үмүт, илгерки ишеним капилет сарыккан тамчы болуп, акырын сызылып түшүп турду Шабдандын көңүлүнө.

Тээ бир көчкөн булуттай из калбаган көөнө мезгилде өлөрчө өчөгүшкөн эки эл чабышып, биринин үстүнө бири каршы-терши сулап, эки жагы тең кырылып, кан майдандан саналуу кырк гана атчан чыккан делинет. Нечен тоолор куланып жер өзгөрүп, нечен тайпа не жоголуп, не оңолуп эл өзгөрүп, бир мезгилде дагы баягылар көбөйүп көзгө көрүнгөн. «Ким булар?» дебейби бирөө?! «Тээ илгерки тукум калтырбаган кыргындан чыккан кыркгуз» деген билген.

Бу нечен мезгил катмарынан, кыйырынан ар санада, ар катарда бирде бир жылт деп көрүнүп, бирде кылт өтүп, изи жоголбой, оту өчпөй, аты өчпөй ушул убакка жеткен бу эл үчүн татти жомок, тегин ханзуларга катар алыстан улаган көңүл төтөк.

Бу эски кандан бутактап, нечен дымак байлаган тайпа бөлүнүп, өзү журт жаңыртпаган, өзү азайган саркынды тамчылаган, ырас, азыр чанчарылган келгин айткан «суур ийин казып алган, биртке кийик элкин тоо арасында жайылган…», а бирок өзүн эч бир элден кем көрбөйт, анын баш терисин кийип шуулдаган калмактан, тилин сүйлөп кымырылган перстен өйдө санайт: өзүлөрүнчө байлыкты, бийликти теңсинбей, өз коңултак турмушун тушарына албай «өтөр, кетер бир дүйнө» деп, эки колун артын ала көк карайт.

Бөйдөй капкара көзү жаңы телчиге дүйнөгө таң кала караган бото болуп, ички оюнан коюлуп, карап туруп көрбөй, өзү менен өзү болуп, касырети сезилбей муңканып отурду Шабдан.

«Шаби!»

Шаңшыган куунак үн түбүнө сүңгүп жетпеген көл санаадан селт чыгарып кетти аны. Өзүн сезди томсоргон, тамырын көрдү маңдайы жаркыган.

— Бир сураныч бар…— деп токтолду генерал Колпаковский.

Неге сураныч?! Неге буйрук эмес?! Бөйдөй көз бадырайып кызгылт агы көрүнө таң болду Шабдан.

Генерал:

— Мына, бошонду, качып жүрө береби? Жүрө бербейт. Кайра жол башы, кайра кол башы болобу, болот!

Мына, кайра баягы бүтпөгөн ит тартышыңар башталат, баш кетет, дүйнө зарпталат. Мунсуз деле ордонун ырп этерге дарманы жок, элетиңер да каржалып бүткөн кез го?! Керекпи ушу тополоң эки жагыңарга тең?

— Керери жок, — деди Шабдан, — жакшы көңүл болсо, эл жагына көмөк кылыш ылазым, тандаганы өкүмдары болсун, баары тынчыйт ошондо дейбиз.

— Генерал:

— Тынчыйбы?

Шабдан:

— Тынчыйт!

«Кепке кайра баштоочу болду геңерал:

— Эл ичин тынчытыш үчүн, ыя, тынчыбаганды тынчытыш керек го дейм, Шаби?

Тиктешип калышты дагы. «Кантип тынчытат? Кан көтөрүп алыпбы?..» деген жеңил көбөлөктөй ой леп келди Шабданга.

Кашын кере көтөрүп:

— Шаби Жантаевич, — деди генерал боз тайлактай элтейген Шаби тамырын астейдил жадырап карап, — кармаш керек аны, тезинен тынчытыш керек!

Нес болду Шабдан.

Макул эместигин сезди генерал:

— Биз көп эле ойлондук, иргедик, элдин бу жагына да, тиги жагына да бирдей кадырлуу, сөзү жерде калбай турган адам керек бул ишке, жок экен сенден өтөрү.

Асте жымыйып, көзүн сүзө баш чайкады Шабдан. Көк мончок көзү туздай бозоро баштады генералдын:

— Сизге тапшырма ушул, — деди атайы «сизге» өтүп, — акча беребиз, курал беребиз, жөнөйсүз тезинен, барасыз, тил алгандарды баш коштурасыз, акча чачасыз, зарыл болсо мылтык атасыз, иши кылып, колго тийсе өзүн, өзү колго тийбесе башын же ордого, же орус отрядына өткөрөсүз. Менин тапшырмам эмес бу, азирети Императордун жаңы Россиясында жарым эмес толук бийлиги бар пашасы берген тапшырма!

— Йе?!

Тура калганын билбей калды Шабдан.

Элтейип тиктеди генерал, «көнөт» деп турду ичинен.

«Ыя…— деп, жүз үйрө, өзүнчө күбүрөнө Шабдан. — «Жардам кыл» десе чуркап, «эми карма» десе дагы дикилдеп жөнөп… Бу деген өз башыңы өзүң кес деш…»

Жумшак диванга кайра отура кала: «Ыя…— дей дили кор болду, — «өлтүр» десе өлтүрүп келип, кара жанын багып семирип, тымпыйып жүргөн, Кудайдан коркпогон, элден уялбаган ыймансыз кылып алышабы?..» «Ыя, буга… барса жалгыз аяк элсиз барар мындайга… тексиз барар мындайга…»

Көз көтөрдү генералга, жашы тегеренип калган экен, акырын баш чайкады, «бара албайм» дегени ошо болду.

Бир ууртун тарта бу кадыр билбеген түземчини ачык жактырбай улам тиктеп, анын айтканына макул эместигин кожоюнга алдын ала сездирип шыпшынып, көңүлдөнбөй «дейт», «болбойт», «деп кежирленет» дегенди баса кошуп, которуп турду тилмер.

Кабагы үйрүлө, кайра жазыла, капкара көз ирмелбей, жазыгы кайсы, ич аңтаргансып, муң көрүнө балбылдап, кайра алдастай түшкөн оюна кошо имериле, кара башы барымта тагдырына туш келгенсип, мелтиреди түземчи.

Мойну мар[22], көзү тик, эрди кымтылган генералдын. «Барасың!» дегендей. Көз качырбай баш чайкады өжөр түземчи! Чаңырчудай октолду генерал. «Көр-рөсүң!» — деп демиткендей. Баш чайкады көгүнө таянган түземчи! Бой түзөп, дили эрегишип, эшикке карай бет алды.

— Бери! — деди генералдын ордуна тилмер.

Берилебей нарылады, унчукпай, шашылбай

чыгып кетти өз ары үчүн арты не болсо да моюн алган түземчи. Ормоюп отуруп калды генерал:

— Бүгүнкүгө көнбөсө эртеңкиге көнөт…

III

Исхак «Болот кан» делинип хан көтөрүлүп, бирок анын «муназа кылалы» дегенине болбой жарым паша ачык согуш баштабады беле?! Бир жагынан жазачы аскер бейпил элге кыргын салып, үшүн алып, күч берер тамырын кыркып кирди го?!

Эң акыры, ал үчүн эл жапа чексе, өз элине өзү зыян, өзү артык баш болгонсуган чагында өзү кармалып берген. Кимге ким моюн сунат эми?! Ордодо тирилик кылган кишилер бой качырып, суюлуп, тез эле ордо бош калган.

Дагы сый көздөп, кадыр көксөп, дагы бийлик самап бир жактан абтабачы пайда болду, Ташкенде оруста корголоп жүргөн Насирдин кымырылып жылып келди. Тигине, орус төрөлөрдүн орою али жылуу, ушуга чейинки буларга боло келген жумшак мамилеси өзгөрбөстөй, дагы эле болсо ушул эки топтон ордобашылык кетирилбестей кыязы. Жарым пашанын деле биерде «жалгыз душманы» ошо «Түркстандын Пугачы[23] болгон эле го?!

— О—о… үргүлөй… бактияр… — деп тосту, төбөсүнөн сайылып таазим кылды ордонун көп жылдар бою жүргөн бейсакал жумушкери.

— О, байкушум… — деп, көңүлүнө «бейкүнөө пенде» деген келип, эңиле эки колтугунан өйдө кыла кучактап, көрүшүп койду бактияры. Бышактап жиберди бейсакал.

Те бир убакта көн чокой илинген, төрүнө дайыма так «ордо эгеси». Тилмери которду окшойт, ошол буруйган өңүнөн өзгөрбөй, алик алганы го, акырын баш ийкелгенсип, утурулай каалгыды генерал.

— Келиң, келиң, куш көрдүк, кадырдан генерал, куш көрдүк!.. — деп, астейдил учурашып калды Насирдин.

Көзүн тиктеп, ичин аңтаргансып, өзүнүн көзү күлүп:

— Келип калдык, — деди генерал жумшак, — сизди, таксырым, ордосуна кайра кирди дегенди угуп, кайтебиз, досубуз да, касыбыз да бир, силерче «куллук» апталы деп, көңүл билдирели деп…

Байма-бай которуп турду тилмер.

— Ырахмат, ырахмат… бурадар…— деди Насирдин ийигип, «бурадар» дегени менен эми кадыресе теңсинип, бирок обочо генералга эки канат болуп турган отряд улам көзүнө чалдыга берди.

Тилмери менен биртке кеп алышып алып, ал которулбай, генерал дагы ынтаа коё көзү күлүңдөп:

— Сиз «дос» дедиңиз го, ырас, биз досбуз, а достор биринен бири чоочунбайт, урматы бийик, чоочунбаңыз, турган отряд сиз менен бизге кызмат кылар отряд.

— А… а… — деди Насирдин ыраазы болуп, биротоло көңүлү жайланып, — кана, мейман болуң, урматы улук бурадарыбыз, төрүбүзгө өтүп сыйыбызды көрүң, мына, тынччылык…

Тилмеч которгон соң, аскер башыларына бет буруп, бирдеме буйрук айтты окшойт, күжүлдөп сүйлөп, ал которулган жок, анан тилмечке көңүлдөнө баш ийкеп койду генерал.

«Бармак болду» деп маани которду тилмеч, артынан «өзү деле атайын келген» дегенди кошумчалап койду өзүнөн.

Бу жылым мамилени «орус жактан болгон жакшы белги» деп болжоду Насирдин. «…мейли, ак кийиз салтын, таажы киймей салтанатын көрсүн… ичи арам каска сүр, доско кубат болсун…» — деди дили кубанып.

Ким? Ою алдастап, генералдан башкага көңүл бөлүшкө чамасы калбай турган ошол убакта сол тараптан бирөөнүн ага назари түшүп турганын сезди Насирдин. Жер тиктеп турганы эле бойдон асте кыя көз жиберип, те нарыда орус аскер башыларынын арасынан ага кадалган кара көз чалынды. «Ие…» — деп алды, жүзүн үйрүп алды, кимдердин назары түшпөгөн?! Кадалган кара көз көзүнөн кеткен жок. Ким бу?! Орустун ичинде жүрөт ко?! Кайра тиктеди кыя. Ошо кара көз дагы эле ага сайылып, уурту жымыйып турат. Ким бу?..

А генерал кашын түктөйтүп, ушул азыр ордонун жалгыз мураскору болуп турган неменин кандайдыр бир ойго илинип калганын баамдап, «айласы куруп турат байкуштун» деген дитине келип, ага өзү маашыр, сеңселген кува сары муруту былк этип, ичтен күлүп койду.

Те илгери мунун атасы Кудаяр хан ордосунан качкан убакта, анда жаш полковник, көчөмө- көчө кыйкыра желиккен көпчүлүктөн коргоп, шаардан эсен чыгарып, Кошонго узаткан. Анда бу боз бала болучу. Эми кара, «хан болмоктун» жакшылыгын да, жамандыгын да көп көрүп, кийин өзү да бир качып, кадыресе ой тартып, сөз акырын аңдыма, кымырыла, аярланма болуп, иреңи да жашынан өйдө тотугуп калган.

Насирдиндин кыжалаты тыякта. Бою эңчегер, орустарга тете бийик, башында кыркылып тигилген суусар бөрк, үстүндө боз чаңгыл кой кундуз жакалуу түлкү ичик, а сыйда чертилген сакалы, муруту али тайкы. Ыя, ким бу?! Көзүн да, оюн да ала качты Насирдин.

— Генерал анын бушманын эми сезди, өзүнчө купуя күлө кол ирмеп тигини чакырды өзүнө.

Леп басып, табышмак болуп турган неме келе түштү ортого. Жүзү ийги!

Генерал:

— Шабдан Жантаев!

Тилмерсиз түшүнүп, чекирейип тиктеди Насирдин, аты угулган, бирөө «жасус» десе, бирөө «бөрү менен тил табышкан, эл тынчыткан» деген аңыз кулагына чалынган. «Кайсынысы болду экен?»

Не болгон менен, бу киши бир убакта таажы кийген, азыр да мураска акысы бар, Шабдан башы ийиле келип, акырын «эсен жүрөсүзбүлөп» күбүрөй жылым салам кылып, кол алышты. «Ие, өзсүнөт ко?..» — деди ичинен жылып Насирдин.

Сепилдин ар тарабындагы чоң дарбазаларынын бош калган күзөт каналарына «убактынча гана» деп, колдо бар аскердин көбүн токтотуп коюп, жанына бир эле жүз козак отрядын алып, ошол тапта «эгеси» болгонсуп алган немени» эл көзүнчө жол баштатып ордого келди генерал Скобелев.

Жылуу ордого кирип эле оор бөрү тонун, бөлөк көзгө бир кучак кара папахын адьютантка жүктөгөн. Чум карадан жүрүшкө кийме мундирчен. Шашылбай чайпала басып, тиги үй толо дем тартпай, былк этпей, кол боорунда, ызат көрсөтүп тургандарга эч назар бөлбөй ордонун ичин темир торлуу бекем терезелерин, кош каалгалуу чоң эшигин, керек болсо жылып чыкма тешигин бир сыйра көздөн өткөрдү генерал.

Мына, «кандуу көз» атыккан «каратил» кол-башчы! Бойлуу, төшү дагдайган, кең далы, курсак салынган. Бирине кара тажаал бүркүт, бирине кан издеген кабылан түспөл.

Жүзү жарык Насирдин, улук мейманынын аяңында ээрчип жүргөн.

— Ханзаада, — деди ага генерал токтоп, күлө, — азырынча ушундайча атап турсак көңүлүңүзгө кетпейби?

Күлө, баш ийкеп койду Насирдин, «азырын ча» деген тымызын кубантты аны. Генерал:

— Биздин билишибизче, ушул азыр ордону толук күзөткөнгө жарар кишилериңиз жокко эсе. Же барбы?

Шыкылдатып жатты тилмер, ындыны өчүп турду «азырынча ханзаада».

— А ошондой, — деп алып, кылдат кеп улады генерал, — сиздей азизди, тиги отурган жакшылардын аброюн, жана да биздей кыйышпас досторуңуздун эсен соолугун сактоо жагын, мейли, биздин козактар мойнуна алсын. Ким билет, элиңер али тынчый элек, күтүлбөгөн жерден ар кандай жорук болуп кетиши мүмкүнбү?

Майдалап түшүндүрдү тилмеч, «мүмкүн» дебей коё албады Насирдин, өйдө тиктей жарк этип, баш ийкеп жиберген түр көрсөттү ал.

— Сотник!

Ликилдеп желип жетти Сотник.

— Ал күзөтүн ордонун! — деди генерал Скобелев эми чакчарыла. — Тол-лугу менен, тез!

Дасторкон үзүрүнө чакырылган соң «үй эгесине» катарлай, эми жай теңселе, эркелеткениби, аны желкеден кармап булкуп—булкуп:

— Баары жакшы болот, баары, — деп карсылдап, ордо ичин жаңырыктата күлө басты генерал.

Жылчык калбай алдына уздун колунан чыккан түркүн көчөт калы килем төшөлгөн, төрт дубалына тартылган, шыбы оймо-чиймеленип сырдалган кең каана.

Эки бийик терезе эки жагынан ичин бир тегиз жаркытып турган.

Төрүнө меймандын түрүнө карала орусча стол жасалып коюлган. Эки жагынан узата жаңы шайы төшөк салынып, кыдырата ортого дасторкон жайылган. Дүйүм даам даяр, толо.

Иргелген өңчөй бек, улук меймандын келишин күтүп, али отурбай босогонун эки тарабында үйрүлүп турушкан.

Кирип эле үйдүн чоң терезелери, бекем темир тору көзүнө чалынды генералдын, көңүлүнө жаккан сыяк, башын ийкеп, дагы бир сыдыра тиктеп алды үй ичин.

«…а… түрмөгө ылайык…» — деди дили.

Насирдин, үлпөт ээси, уурту жыйылбай, кубангандан саал аптыккансып, үнү калтырап:

—О, бурадарлар… мына, келди бизге азиз, улук мейманыбыз Искебүл паша…

«…тааныштырды… » — деп койду тилмер акырын.

«…билебиз…» деген үн ар жерден күңк эткен болду, баары бирдей жылмайып, көз бакырайта «таң калган түр» билдирип, баары дым. Он чакты эле иргелген экен.

Иса—оулиядан баштап, ар биринин аты, кадыры айтылып саласал кылынды генералга. Бир убакта өз ара «ынтымак кылалы» дешкен Абдырахман абтабачы эсинде экен, өзү атайы баш ийкеп кадыр көрсөттү генерал.

— А, сиз да ушу жердесизби? — деди Шабданга арбайган кува сары муруту былк этип койду генералдын, көзү күлө. — Мейли, өз үйүрүңүз!

«Тааныш» дедиби, тилмер которгон жок. Буга асте кылтыйыша, өзүлөрүнчө «өз кишиси да» дегенди туйгуза тиктешип алышты шумдар. А генералдын дилрше бир сыр сактангансыган аяр үрөйү, акырын болсо да үнү кескинче угулушу ага генералдын анча көңүл тарта койбогону болуп туюлду Шабданга, көңүлүндө калды, а өзү жымыйган түрүнөн кылдай өзгөргөн жок.

Төргө ишара кылды Насирдин.

— Жо, — деди генерал, — биз мына ушерге отурабыз.

Сөз которулду, сыпайгерчилиги деп түшүнгөн Насирдин майыша күлө, көзүн жалжылдатып:

— Жо-о, улага болуп калат ко, кадырлуу адам төргө өтүшү ылазым го… биздин салт… — деп калды.

Сөз маанисин томсоруп, көзү туздай боз тартып туруп укту гунурал. Жарым эстин жоругу— на айласыз купуя кейиген таризде өзүнчө баш чайканып:

— Мен айттым го?! Биз так ушул жерге отурабыз! — деди жекире.

Зыяпат ээсинин кубанычы да, дымагы да жүзүнөн бир паста күбүлүп түшүп, дили сыздап, бирок ал баксыз дагы эле уурту ырсайып, тама— шага ыйгаргансып, кыйшактап калды.

Котормосуз түшүнүктүү болду баарына. Төргө чыккысы келбегени ашкере, кескин үн күбө, мындай чыргоолук көрбөгөндөр элтейди.

Бөтөндүн кыялы го болор коёр, келер кетер, ага чыдап койсо болот, тышы тууган ичи кас өз кишилеринин көзүнчө кагуу жеп, өлбөгөн төрт саны калып турганы кантсе да ордо эгесине оор болду, жан коёрго жай таппай калды дилинде.

Муну сезди Шабдан:

— Эми… кантебиз… «жакшы адам каерде отурса ошоякка жүз бурулат, көз барат, кулак түрүлөт, ошо жер төр…» деп койбойсузбу кыйналбай?.. — деди акырын.

Насирдин жеңилдене карады. Тилмеч Шабданга жымыйып коюп, шашпай, маанилеп түшүнүк айтты. А оор өтүкчөн генерал күрс эттире жерди бир тепти, биртке жазыла:

— Токто! — деди чакчарыла. — «Жакшы» эле адамдын эмес! Күчтүүнүн, өкүмдүн отурган жери төр!

Карсылдап, эки жакты каранып, ордо ичин жаңырыктата күлүп алды.

«…бу да туура… токмогу күчтүү болсо кийиз казык жерге кирет… туура дебеске чараң да жок…» — деп, дили кейиди Шабдандын.

— Тез! — деди кол жазгай буйруй Насирдин, — Апкең! Улага төр болсун…

Эки бек чоң столду үстүндөгү жайнаган даам— дары менен, колдошуп келип коюшту оң улагага.

Генерал ыраазы, а «тышы тууган, ичи кас» зыяпатчысынын ызасын сезип, «…ыйлап жибербесе эми… байкуш…» дешти тымызын.

— Кана, жаранлар, орунга… — деген кирилдеген үнү угулду Иса-оулиянын. Жандана түштү ара, күлө, кобураша орун ала башташты. Иса-оулиясын, абтабачы тагасын коштотуп, Насирдин төргө чыкты. Тилмери, адьютанты, сотниги болуп улагадагы кең столго манчыркап отуруп калды генерал.

— Ну, — деди генерал капилеттен барк эте, — бу силер кылыксынып отура бересиңерби, ыя?! Ичебизби, жейбизби бирдеме, же отура беребизби аңдышып?!

«Дагы эмне дейт эми бу?..» деше селейе калган кишилер тилмечтин котормосун уккан соң туура сөзгө тен бере жабыла каткырып жиберишти. Өзү кошо карсылдап жаңырыктата күлүп:

— Ыя?! Чынбы, ыя! — деп, абдан маашыр болду генерал.

«Хи-хи… жаман үй, жаман үйгө коногу бий…» дешип, арадан экөөнүн башы бириге күбүңдөшүп алышты.

Дайыма жансумкасына ала жүргөн таберигинен чоң шише ачып, шулуктатып куюп калды сыр билги адьютант.

Генерал боор көпмө чөкөрдү алып, ыкшала ордунан туруп, эки ууртун тарта жылмайган боло:

— Кана, ичелиби, — деп маалкатып, сыдыра тиктеди дагы, — биздин жеңиш үчүн?!

Эми айла не болот?! Селейе түшүштү баары. Тартып салды өзү:

— Билебиз, силерге бу от суу арам, бирок көнүп кетесиңер, көргөнбүз.

Тилмер которду, артынан «өзү да күлгөн боло «тамаша» деп жумшартты.

«Жол! Жол!» деген орусча каарыган үн угулду тыштан. Карс-тарс, карс-тарс. Такалуу оор өтүк. Карс-тарс, карс-тарс… Кош каалга үнсүз ачылып, кылычын оң ийнине жалаң кармаган козак Евграфов дагы эле өтүгү карсылдап, маршын жазбай келип, столдон оолжуп жүз бурган генерал Скобелевге бетме-бет токтоп, кол учун чыкыйына ала урмат көрсөтүп:

— Урматы улук генерал, — деп чакылдады, — сизге арналган «өтө жашырын» кабар, өз колуңузга тапшырышка руксат кылыңыз!

— Руксат! — деп, атайы заңк эте салтанат кылып, алды «өтө жашырын кабарды» генерал. Ошол эл жерде эл көзүнчө бир бүктөм кагазды ачып, көз жүгүртө, камтама боло калган жышан көрүнгөн жок, кайра кабарга ыраазы болгондой, кыйла манчыркап, баш ийкенип алды.

Бири аңкайып, бири үңкүйүп, бири оозуна салганын чайнабай токтолуп, тымтырс болду эл.

— Эң жакшы! — деди генерал, негедир түшүнүксүз карсылдап күлдү. — Мына ушинтип (!), каерге келишкенин (!) улам жакындаган сайын тезден тез кабарлап келишсин!

Чыйрак козак дагы какая бой түзөп, дагы оң колун чыкыйына серпе:

— Аткарылат! — деп үнү шарк этип, өтүгүнүн тумшугу менен леп кайрылып, дагы кылычын оң ийнине алып, дагы оор өтүгүн карсылдата марш уруп чыга жөнөлүп, алдынан дикилдеп жүргөн ашпоздон бирөө жарым туш келип калабы, дагы «Жол! Жол!» деп кыжынган үн менен, бир убакта те чоң дарбазадан чыгып кеттиби, дым болду шоокуму.

Котормо болгон жок. Муну ого бетер сүр кылгансып генерал да чечилген жок.

Көп тиктешип, көп сөз өтүп, даам сызылып, улана берди зыяпат.

Бир убакта билегине ак сүлгү салынган элпек жигитче чоң күмүш табакка көмкөрүлгөн, кесерге жанына алтын сап бычак коюлган учаны тайтаңдап көтөрүп чыкты ашканадан. Зыяпат ээси өзү тура келип, күмүш табакты генерал Скобелевдин столуна койдурду.

— Бу эмне? — деп сурады генерал.

Зыяпат ээси:

— Бу уча, тай учасы, бизде эң чүйгүн даам катары улук адамга гана тартылар устукан… өзгөчө маани беребиз буга… Сизге… ыракым этиң, бурадар…

Өзү сырты сары каймактанып жылтыраган учадан көз албай шилекейин тамшанып сөз которду тилмер, акырын.

— Эмне-е?! — деп жиберди генерал Скобелев. — Аттын этиби?!

Дүр-р карашты бектер.

— Жебейбиз биз! — Тура кала чаңырды генерал. — Биз деген муну француздарга ашатканбыз! Бонапартка! Эмне, шылдыңбы бу?! Ыя?!

Жаакка чабылгандай эс-мас болду ошерде Насирдин. «..!мейли да… жебеген жебейт да…»

деди бирөө ичтен. «…билбей тартты да…» деди бирөө. «…о, шору бар… өкүмдарлыктан табакчыга түшүп… о, тагдырың ай…» деп, тиги селейген Насирдинге астейдил боор тартып, өзү намысына келип кынжылып отурду.

Табакты кайра көтөрөрдө алтын сап бычакты кымыра калды тилмер. «Кой ордуна!» — деп зирк этип жиберди генерал. «Шыңгырт» дей түштү күмүш табак бычактан.

— Бери! — деди өктөм, кыжыры келип отурган Батыр Төрө тигил жактан. — Жеген оозго жарашат, биз жейбиз аны!

Шабдан:

— Не, биз эсиртер нерсе ичпейбиз, булар алаша этин ашабайт, «чекилик», «уят», «шылдың» кылар эчтеме өткөн жок…— деп, абалды жымсалдады.

Бу жумшак үн, жылым сөз дагы сүйлөдү Насирдинди. Тилмерин тиктеди генерал. А тилмер «сөгүнүп жатышат» деп которду кабагы үйрүлө. «Кандай сөгүштү көрсөтөбүз!» — деди генерал.

Бир жагы учадан кыя—кыя кесишип, бир жагы «от суу» көтөрүшүп, даамга карашалап калышты эки жак тең.

Дагы тыштан «Жол! Жол!» деген үн жетти бир убакта. Дагы карс—тарс, карс—тарс!

Келди, башка бирөө, дагы «өтө жашырын кабар» тапшырды генералга. Көз жүгүртүп, «а, жакындап келип калышкан экен…» деди бу сапар генерал, жанагы түктөйгөн кыжыры та— рап. Кетти «кабарчы», дагы карс—тарс карс—тарс!

Бу не балээ тынбаган?!

— Бурадар, — деп үн берди Насирдин төрдөн, атайы бу сөздү такмазалап, — бу не, мынча кам— тама болуп жатасыз?! Улам эле келип чабарман, улам эле келип?! Үнүнөн бир каяша сезилип,

элтейише, ыраазы да боло көздөрү жадырай калды бектеринин.

«Жүрөгү түшүп жатат…» — деп которду тилмер.

Ийни локулдап, карс-карс шып карап күлүп, камыроо жок, кува сары иреңи «от суудан» өрт болуп алган, галтаңдай басты нары, кайрылды бери:

— Кадыры бийик ханзаадабыз, — деди, бош калгансыган кең каананы үнү как жарып, — бу силердин урматыңар үчүн азирети жарым пашанын убактылуу ишин жылдырып турган чоң генералы (!) Колпаковский төрөдөн (!) көп кадырман кишилер өтө баалуу тояна алып келе жатышат.

Жекирди көзү күлө чакчайып:

— Ну?! Ушул чалкеш убакта жолду ким тосорун ким билет?! Ошолордун эсен-соо каерде келе жатышканын кабарлап келип жатышпайбы мага?!

Кейип койду жумшара:

— Жөнү жок шек кылып… эртең баш болор кишиңер отурса араңарда…

Эчтеме калтырбай которду тилмер.

«О! О-о!» Бирөө чөгөлөй тура кала, бирөө баш ийкеп, а бирөө мыйыгынан күлө дуу-дуу боло калды каана ичи. Бир ою сынгансып, бир ою тынгансып, жер тиктеп отуруп калды Насирдин.

Үлпөт кайра уланды. Эми ар тарап өзүлөрүнчө беймарал сүйлөшүп, бир аз тынчый түштү ара.

«…эртең баш болор кишиңер отурса араңарда…» деген сөз кайра толгонуп келе берди Насирдиндин эсине. Бектер го аны деп түшүнгөн, өзүнө да ошондой сезилген. «…а мага да араңарда деп айтылганы кандай…» Жүрөгү селт дей түштү анын. «Ие, бу ороңдогон орус не деген?!»

Шабдан жылт этти оюна дароо. «Э-э… муну неге ээрчитип жүрөт?.. Ыя… ушуну таярлап келген окшойт ко?!. Шабданга тигилди көзү. Эки ирет сүйөгөнүн эми шектенип эске алды.

«…пикирлешеби… чакырылбай келген мейман менен…» деп болжоду муну аяр Иса-оулуя, өчөйүп ордунан козголуп, ошол эле учурда Шабдандын көзүн кармап, «келиң быякка» дегенчелик тымызын ишара кылып, жыла басты өзү башка орунга.

«Кимсиң дейт ко…» — деди Шабдан да, акырын өтө Насирдинге жанаша отуруп берди.

Өкүмдардын назери түшө калса ошого орун бошотмой, пикир алышышка шарт бермей боло жүргөн адеп. Тышынан атайы көңүл бөлө калган бирөө болгон жок.

Даамга үзүлө түшпөй, бирткелеп, бирин бири «алың, алың» кылышып отурушту, бир аз.

«Не деген адам бу?..» — деди Насирдин. А Шабдан сөзгө озунбайт, нары да өзүн орустар не үчүн быякка алып келгени али ачык эмес, сыпаа.

Сөз ачты Насирдин:

— Не этип жүрөсүз булар менен?

Шабдан:

— Муназа, таксыр.

— Эми не бермекчи? — деди басмырт, бу сапар иреңи сузданып таксыры.

— Берсе, жан сактоо гана, таксыр… жан сактоо… — деп жооп кылды Шабдан.

Ой басып, бет алдынан эчтемени көрбөй тиктеп калды Насирдин.

Ишинен эч кам калтырбаган Иса-оулия мур-да эле даярлап койгонбу, ашкана жактан узун этек кара чапанчан, төшү ачык, чокусунда калемпир көчөт карала топучан, келишкен сыйда жигитче бир парча кагазын серелей көтөрө элире салам айтып кирип келди. Карай калышты эки төрдөн тең.

— Шайыр! — деп, кубанган үн көтөрдү бирөө. Муну да «айтасың» деп койгонбу Иса-оулия?!

Кагазын улам карап, оң колун өйдө көтөрө селкилдетип, таамай Насирдинге арнап, салтанат кыла мактоо казал окуй баштады «шайыр».

…өз калкы үчүн мейнет кылар

кайра айналып келдилар…

…ата олутун эгеледи бактыяр,

асли насли таажы эгеси өкүмдар…

Сүрөө чыкты «бал-ли!» деген.

Былк этпеди «бактыяры», үлбүрөгөн көзү те алыска имерилип, «шайырынын» көзүн кармап, эч кимге байкатпай сүзүлө саал баш ийип, ыраазылык билдирип гана койду. «Шайырына» да, «бактыярына» да көңүл бурулуп, көз тигилип, кулак төшөлүп, кайра төр болуп кеткенсиди ошол жак.

— Ну-у, — деп ныгыра үн салып, тыяктан ордунан тура баштады генерал.

Баары жамырап карап калды быяктан. Тым-тырс боло түштү ара.

Бери чыкты, эки көзү кыпкызыл, кабагы түйүлгөн, бир имере тиктеп:

— Ну-у!? — деди күчүркөнө. — Мактап, мактанып отурасыңар?! А-а?! Ушундайбы?!

«Тамаша» дегенсип, карсылдап күлүп алды кайра. Сустая түштү быяк, заматта төр көрүнүп кетти ошояк.

Ну, мейли, — деди генерал жумшара күркүрөй, — биздин «бактыяр» эсен болсун! Эсен болсун айтабыз!

«Куттук айтып жатат» — деп койду тилмер.

Бу сапар «бактыяр» кызуу генералдын сөзүн чын көрүп, күлсө баары күлө, ар бири ар башка

ойлонуп отурган жаранларынын көз алдында кадыры кадыресе көтөрүлө калган.

«Жол! Жол!» деген кыжынган үн дагы угулду сырттан. Дым боло түштү тыяк да, быяк да. Дагы карс-тарс, карс-тарс!?

Өчүккөндөй аяк шилтеп, карсылдата таштап, чакчайып кирип келди көпкөн козак Евграфов. Бу жолу «өтө жашырын» жок, түз эле оң колун чыкыйына ала коё оозеки чакылдатты:

— Урматы улук генерал! Сиздин буйругуңуз боюнча полковник Миллер—Закомельский, майор Ионов, капитан Куропаткин өз кошунлары менен үч тараптан Кокон коргонун тыгыз курчап токтоду! Буйрук күтүп турушат!

Чакчарылып:

— Буйрук кыламын! — деди генерал Скобелев сөз ныгыра. — Тез! Токтоосуз! Күзөт туруктары ээленсин! Ар бир дарбаза! Бири калбай!

— Куп!

Которулган жок.

Ликилдеп желе жүгүрүп кетти Евграфов, марш урбай. Ээк көтөрө заңкайып, көзү күлө «досунан» баштап имерип тиктеди генерал. «Э, келген экен тояна…» дешти, бирок сары моюн кара бүркүттөй эки жакты ормоё каранып, өзү олбурлуу неме, ыкшала, чайпала нары басып, кайра басып, «тояна алчуларды» атайы аңкайтып турду байкап.

Үшүгөн боз жөргөмүштөй акырын кыбырап, Иса-оулия ашкана эшик жакка жыла баштады.

— А сиз, ордо аксакалы, кечтиңизби тоянадан? — деп, күбүрөп кер сүйлөдү генерал, укмаксанга сала токтоло бербеди эле чаңырып жиберди: — Бери!

Катуу сөз тилмерсиз түшүнүктүү болот эмеспи, жеткен ордунда ошо бүжүрөгөн абалында талма кара коңуздай селейип калды абышка.

— Кар-раул!

Даяр экен, ашкана жактан түрп-түрп эте дүбүрөп, кумсарган сотник баштап, он солдат жүгүрө келе бештен бөлүнө эки канат болуп, какайып тура калышты заматта.

— Мына ушундай, билермандар! — деди генерал ормоңдоп каранып. — Чыкмай жок, качмай жок. Ким «чыгам» десе, «качам» десе өзүнөн көрсүн, аялбайт!

Тилмечтен угушту. Не деген бу?! Элтейди баары. Ээк көтөрө, эки жакты каранып, ызырынып:

— Силер! — деди күчүркөнө, заар үн тарс жарды бөлмө ичин. — Камалдыңар! Улук империянын кол алдына өттү бул өлкө! Бүгүндөн баштап! Россия бул өлкө! Россия!

Өзү өкүм айтып жаткансып, генералдан ашыра күпүлдөп котормо кылды тилмер.

Ие, немене дейт?! Дүр тура калышты. Ушундай да тамаша болобу?! Жо, жок тамаша! Чанагынан көз чыгып, оолугуп жүрөк алдас урду көкүрөктө.

— Эй! — деди эр көкүрөк Батыр Төрө. — Ушубу тоянаң?!

Күлө бирдеме деди тилмер. Көкүттү окшойт.

— А-а?! — деп каарып кирди генерал Скобелев. — Немене?! Тояна эмеспи бу?! — Шылдыңга алып, локулдап күлүп алды. — Силерге ушу «тояна» гана ылайык!

Кыкылдап шылдың коштоп күлүп, эң акыркы сүйлөмүн гана улам кайталап, арасында «…ылайык…» деп ыкшып коюп, котормо кылды тилмер.

Бул эмне?! Чуу тура бир нече кайратман тегиз жулуна тизилген мылтыктын оозуна төш кептеп келди. Бул эмне деген?!

Тарс! Тарс! Эки бек бүк түштү. Өлүм кимди коркутпайт?! Бири да кайра тартпай, бирок ар бири турган бойдон ката түшкөндөй токтоп калды. Чаңырык чыкты арттан. Бирөө терезенин темир торуна тырмышты, сөгүнүп, жулуп ыргытмакчы боло. Тарс! Ичтен эмес! Тыштан, терезенин нары түбүнөн атылды мылтык, жигит чалкасынан кеткен бойдон үңкүйгөн кишилердин үстүнө кулап түштү.

Көз ирмеген жок генерал Скобелев. Те мурда «ынтымак» кылышып жүз көрүшө өз ысмын гана эмес ордо ичиндеги наамынын түз маанисине дейре билип алган Абдырахманга алыстан сөөмөйүн кезеди:

— Кумганчы, сени «кагылыштан өлдү» кылып, оңой куткарып коюуга болбойт… — деп, сөз артын акырындатып кекетти. — Сага жаза табылат!

Кубаңдап, кабак үйрүп, имере тиктеп, оголо чындап оройлоно, орусча сөгүнө котормосун жасады тилмер. «Бир-риңе калбай!» дегенди күчөнө кошту өзүнөн.

Жай кайрылып, жай теңселе үч кадам артындагы эшикке карай басты генерал Скобелев. «Чап салып калышабы арттан» — деп, адьютант, тилмер бир атма пистолдорун окчо кармап ке тенчиктеп, сотник караулун жыйра акыркы солдат чыгары замат карс жабылды кош каалга.

Баары нес, баары үрпөйгөн. Кай бирөө ичтен онтоп жумду көзүн, кай бирөө кыңырылып, жаңы кирип, жаңы көрүп тургансып, үйдүн ар бурчун, терезелерин, шыбын, бекем жабылган, тышына жоо жаракчан караул коюлган эки эшигин бир жылчык, бир тешик издегенсип, көздөн өткөргөнсүйт. Жок тешик! Терезенин бир бурчунан көк чекир көз аңдып, мелженген мылтык үңүрөйөт. Ыя?! Өз үйүң, өз ордоң өзүңө камак?! Ыя, ушубу? Айла түгөнөт, дил сынат.

Насирдин саал ээк көтөрө, көзү сүзүлө отурган бойдон, былк эткенге дарман да, көңүл да жок, не энтикпей, не эчкирбей эки көзүнөн жаш сарыгып эки бетинин отунан сыйда чертилген кара мурутуна сиңип отурат.

Хан үйүндө төрөлгөн, хан тагын ээлеп да көргөн, ырчы атпай, сынчы атпай «бактыяр» деп көтөрө чалган, ага көнгөн, ага ишенген ак сөөк не акыл өкчөй тагдырга моюн суна албай, не такат кыла албай багы менен да, өмүрү менен да астейдил коштошкон өңдөнөт.

Ким кайрат айтат?! Не деп жубатат?!

…аргымак тандап ат минип,

бул дүйнө жулкунганга арзыбайт…

…алтын сайма той кийип,

бул дүйнө кулпунганга арзыбайт…

Не сенделген дувана, не жер кезген календер эшигине сайрап келсе ичинен жек көргөн, «неге арзыбайт, Кудай берген бактын убайын көрмөк куп арзыйт, өзүнө Кудай бербеген бергенге кычаш сөз айтып, өзүн сооротуп жүргөн байкуш» деп билген мардем коом ушул азыр «арзыбаганы» баарынын башына бир келген убакта ар кимиси ар жерде селейип калган.

Шабдан нес, мындай болорду болжобогон. Өз бурадары генерал-губернатордун убактылуу ишин аткарып турган Герасим Колпаковский негедир аны тезинен Ташкенге алдырып, анан быякка киши кошо Искебүл пашанын карамагына жөнөткөнүн эстеди. «Милдет кандай болот?» деген соболуна: «Бара көрөсүң, коркпо, кадырыңы дагы өйдө көтөрө турган милдет…» — деп, мулуңдап койгон. Ушубу?! Бу да кошо камалсын, баш көтөрөрү калбасын дешкен экен го?! …» деди ою.

— Бу, — деди Абдыкафар бек, ыйлап отурган кабырга тууганына атайы тийише, кыжыры келип, — не өзү, шөмтүрөп?! Башынан бышкан аштын эгеси болуп жүрүп, не элге тутка боло албай, не өлүмгө тике карай албай жаныңар ширин— деп, рухуңар майдаланып кеткен экен го?!

Үн чыгарган жок Насирдин. Дагы күчөдү бек жигит:

— Падериңизге[24] йам, өзүңүзгө йам наалат! Падериңиз! Сиз! Баскынкөй жарым паша менен авалда «достошкон»! Колтук ачкан! Журт саткан!

— Йе-е, несин айтып түгөтөсүз, бек?! Кейип не эми буларга?! — деди тыяктан Батыр Төрө, — о баягыдай «хан» учуру болсо каллесин алып таштасак болот эле, даңк болот эле, кантебиз эми, биртке сасык бирдемени жем койгон капканчага суксуңдап өзү келип түшүп берген калемишке кол булгап?!

— О, жигитчелер, — деп, абтабачы тынчытыш үчүн салават айтып калды, — күнөө издешип не, сүрүштүрүп не, баарыбыз эле бир «капканга түшүп» отурабыз го…

— Эй, — деп жаш Абдыкадыр бек, — үн көтөрдү ага, — сиз кимсиз, өзүңүз билесизби?! Сиз баягы атасын өлтүргөндүн көзүн карап, табагын жалап жүргөн намысы жок Абдырахман элесизби?!

Сурданып тура калды Абдырахман. Тиги «сенге» өттү:

— Сен оройбо, отур, сен оройо турган, бирөө корко турган убак жок буерде. Достуң айтты го кетеринде, сен тынч отур, «кумганчы», айтылар сөз табылат сага.

Не келмек колунан?! Заарын өзү басынып, нары терс айланып үңкүйдү «кумганчы».

«…орус досун унутпайт, жиеними көтөрөт, өзүм аталыгы болуп алам…» деп, ушул өлүмтүккө куркулдап айланып түшкөн жорусуң сен!

Чаңырык кулагын жарып, чучугуна өтүп жатты. Не дей алат бу баарына бирдей болуп калган дозокто?!

«Кайран Исхакты бир эмес эки жолу белге тепкен сенсиңби, же менминби?!.»

Абдыкафар өткөн асрдын экинчи жарымында калмак баскынын жеңип кетирген, Коонкент кыштагына коргон салып «кан ордо» кураган кыргыз кыпчак урууларынын орчунунда болгон тейиттин Нарбото бий чыккан «миң тейит» уругунан. Ошон үчүн ордо ишине ат салышканга, атүгүл так талашканга акылуу катары, дымагы чоң, Исхактын эң акыркы коргонуу, аргасыз жүргүзгөн боштондук аракеттеринде көзгө көрүнгөн, а Исхак кармалган соң ордого ылайык жалгыз тектүү адам болуп калган.

Бирин баскын аскербашылары колдогонсуп, бири өз элине таанылгансып, эки аран болушканы тынбаса, ырас, күч бирикпейт. Кеңешке ошон үчүн келген, ачык сүйлөшө, ачык айтышып бийлик тизгинин бирине биротоло ыйгарышмай, ошону менен ордону сактамак, баскынга «бир жакадан баш, бир жеңден кол чыгарып» дегенчелик бир туруштук, бир таймаш кылышмак үмүтү болгон.

Кимисинен кимиси шек алат?! «Өз үйүм, өлөң төшөгүм» деген жерде эки жагы бир камалып отурат ко?! Түндө жааган кар сыяктуу эле капилет басып калды го Кандуу Көз?! Ким билген булардын сырын?!

— Мына!

Бирпаска тымтырс боло калган үй ичин шарк жарып жарып жиберди бу кыйкырык.

— Мына, — деди ачмыйган бирөө, Шабдандын бет алдына келип, эки бөйрөгүн таяна өңкөйүп, — ушу биздин сырды оруска чыгарган!

Мелтейип тиктеди Шабдан.

Али көзүн ачпаган «бактыяры» да, дагы бир айласы бардай тымпыйган «кумганчы» да былк этпей назер бөлгөнсүй калды. Жок тиштин кызыл мүлкү ачыла энтигип, үлбүрөп кыя тиктеп калды кураманын кары беги, а али жаш, нары кайратман «миң тейит» ээк көтөрө илбирстей комдонуп калды.

— И, — деди Шабдан, — дагы эмне айтарың бар?

— Се—ен! — деди ызырына. — Кече күнү орустар менен жүргөнүңү көргөм!

— У, чөөдөй кыңшылаган бетпак! — деди катуу Шабдан. — Силер «сырлашып» отурганда мен араңарда белем?! Ыя?!

— Жок, — деди дагы бир шекчил, — сен, жасус, билип алгансың да!?

Шабдан:

— Түшүмдө «билип алган» бекемин?!

Тымтырс, сөз табылбай калды буга. «И, неге

мынча демдүү?..» деген кыңырылган түкшүмөл ой көбүнүн башына имерилди заматта.

Тура калды Шабдан:

— Ыя?! Мени тынч Токмокто жаткан үйүмдөн түндөп Ташкенге алдырып, Ташкенден козак орус кошуп, Искебүл пашанын ыктыярына берди го?! Ыя?! Силер менен кошо камалып отурам го?!

Өзү да бул не үчүн экени белгисиз камакка макул эместиги, каяшасы, өкүнүчү байкалды. Кабагы үйрүлбөй, үнүнөн кыжыр угулбай, жымыйганы бузулбай айтты ушунун баарын.

Бири «…кебелбейт ко…» десе, бири «…өлүм эсине келбейт ко…» деп, муну бири «кайрат» катары болжоп, бири «жанын жеген жасус» ойлоп, баары маң.

Жылыштап, баягы Искебүл пашанын оозунан чыккан, ким жөнүндө экени ачык болбой калган «…эртең баш болор кишиңер отурса араңарда…» деген сөзү кымырылып эсине келди биринин. Күбүрөшүп калышты төбөлөрү бириге. «Йе… ушуну айтканбы…», «… эй, баш болор ушубу…» Улам бири каранып коюп, эми муну ачык айта албай элтейип калышты. Дагы эле жүзү жылуу «жасустун», эртеңден анын камы жоктой, кайра демиткенсип, жөөлөгөнсүп: «Ыя?! Дагы немене айтарыңар бар?!» дегендей.

Өлүктөй шылкыйып, көзү жумулуп, кыңкайып жаткан Иса-оулия. Бу күбүр үн чылымдын ничке көк түтүнүндөй ийрилип чубалып кирди азазил сак кулагына. Былк эткен жок, талморсугак жандүйнөсү акырын ойгонду, астелеп ой чүргөлө баштады. «…болбойт деп болбойт муну…» деди дили.

Кыңкыстап, асте жөтөлгөн болуп, жылымдап, жан киргенсип, акырын кыбырап, оңдонуп отурду Шабдан жакка. Көп жылдап, өзү көзү менен тең айланган «бактыярына» азыр жүз бакпай, андан миз бакпай, ага жакын эле отурган аркалыкка оң колун көкүрөгүнө ала урмат көрсөтүп, ооз жасап калды. Көз жашынын саркындысы эми эки бетинин отуна чала кургап отурган «бактыяры» ага көңүл бөлө алган жок, дагы эле нес бойдон.

— Бек жигит…— деди эски аяр муңайым.

Ичи чоочунуп, тышы жымыйып турду Шабдан.

Иса-оулия:

— Ордонун сежиреси бар колубузда, билебиз, те илгери калмак сүрүлгөндө, ордо куралганда ашкере кызмат кылган Атаке бий. Ошо жакшы адамдын насли экенсиз, бек жигит. Сизге ар кандай урмат, ар кандай вазийфа ылайык…

Сынап, сыйпап, кылыйып чагылышты көзү. Кылт эткен жок Шабдан.

А «ар кандай вазийфа ылайык» деген акыркы күбүр сөз атайын угуза айтылган таба болуп угулду багы качып отурган «бактыярга», ал копшолуп, кылары не, жүзү терс үйрүлүп үңкүйдү, «көкүрөгүбүзгө уюп жүргөн кара жылан экен го бу… аттиң ай…» деген өкүнүч сыздатып келди оюна.

Эми эле көзүнөн чаары, сөзүнөн заары чачыла кыжылдаган пенделер сагызганча баштарын кыңырайта бир көзү менен тиктешип, угузбай «чыкы-чуку, чыкы-чуку» дешип, эми көз көрүнөө быякка оошуп, «биз ушу киши жактабыз» дегенчелик, оулиясына өңкөйүшө ийрилип, колдору көкүрөктө болуп калышты.

Көз жаздымга калтырган жок муну Абдырахман. Үйрүлгөн кабагы жазыла баш ийкеп, баш чайкап:

— Мына, — деди карсылдап күлө, бири бирин куп билген абтабачы ачык, — баягы оулиябыздын өзү да?!

А бир капилет өткөн сөзгө шыйпаңбай коё албай жатпайбы?!

Күлүп жиберишти көбү. А Иса-оулия атайы баарына угуза:

— Не десек, бек жигит, акыбал ушул ки, ордону бар кылыш, не жок кылыш ушул азыр жеңген жарым пашанын ыктыярында, а бир жакшы элпек жаранды «кол бала» этип алабыз деш се, сизге токтошкону куп эстүүлүк болгон… — деди, өзүнүн да ошого тиешеси бардай кыйла манчыркаган кебете көрсөтүп салды.

— Жо! Коюң, олуя, андай сөз жок эч жакта! — деп, астейдил шашып калды Шабдан.

Күлө албай калды эч ким. Иса-оулия:

— Бу бек жигит ушу жерде кимден кем болуп турат?! А?!

Сөз кыйырында «ким ашык» дегенди купуя туйгузуп, ошерде хансынып, бексинип отургандарды көз көрүнөө басмырлап, мындай айтыштан нечен кургак чыккан эски кыйды өзүнө маашыр болуп, өзү кыкылдап күлүп алды. Жо, мен ашыкмын деп көрүнөө ким айта алат?!

Көз сүзө ой толгоп, бу «алышып ал жетпес, айтышып сөз жетпес» дегенчелик абалга моюн сунуп, тынч үргүлөгөнсүп отурган кары бек Абдымомун:

— И… эң эстүү деген ушулар…— деп, үнү кыр-кыр этип, асте сөзгө кийлигишти, бир калыс маани айтар сыяктуу.

Сөз күттү көбү, а «эски кыйды» дегени өзүнө каршы бирдеме чыгарын сезип, дароо жооп кайрышка даяр болуп ээк көтөрө калды:

— И, айтың…

Абдымомун бек:

— Тен бербей коё албайсың! — деп алды. — Булар «дин билген» болот, «шарияттан маани» айтат, кымырылып рухуңа сиңет… тилиңи билип алат, «өз» болуп койнуңа кирет…

Аңкайып угушту. «Айта бериң…» — деди сөз аягын болжолдоп «оулия». Кары бек:

— Не үчүн? Бу тар дүйнөдө кеңири күн көрмөк керекпи?! Ошон үчүн… Теги, каны, жаны бир тайпа арасынан суу өтпөгөн биримдик болсо буларга күн көрүшкө орун тар болот, зарде басканга сан тие койбойт. Ошон үчүн өзүлөрү ичинде жүргөн элди, алардын бектерин бирине бирин көкүтөт, тукурат… анан алардын бири өлүп бири калат… кандай кара шайтан шаштырганын, азгырганын өлгөнү да, калганы да билбейт… жамандыкты ар бири өз тууганынан көрөт, өзүлөрү гана түгүл жоолашыш балдарына да артып калат… Кана, биздин «хан жыгалы» деген өкүмдарларыбыз?! Кана, эрдемсинген бектерибиз?!

— Бу сиз өлөрүңүздө эсиңизге кирипсиз го?! — деп, шакебелеп алды Иса-оулия. — Кантели?! Сиз «ынтымак курап» күн көрмөкчүсүз, а бизге, бирибиз Ирандан, бирибиз Индстандаң, бирибиз те күндүн уясындагы Искендериядан бозгон бизге ушун этип күн көрмөк буйрулган!

Үнү чаңырып, оозу чоң ачылып, шыпка карай какылдап каткырып, кычык эти кызарган көзү чаары чыга чекирейип, тул боюнан кейиш да, өчөштүк да, мооку канган табасы да аралашып төгүлүп кетти абышканын.

Мындайын ким көргөн?! Боз жөргөмүштөй бүжүрөгөнү бой жашырган кабыгы эле, кымырылган аярлыгы акыл алдаганы эле турбайбы?! Мынчалык күч, мынчалык жин каягына батып жүргөн?!

Көзүн ачып тиктеди Насирдин.

Абдымомун бек:

— Ана, баарың карап, угуп турдуң, ушу жерде эле көз көрүнөө тиги Атаке бийдин тукумунан силерди шек санатып салды. А балким, бу бек жигит, сурап көргүлө өзүнөн, «оулия мага жылымсынды» деп, а оулия эч кимге жылымсынган жок, эки жагыңа тең зыян ой гана киргизди!

— Танбайм… — деп, момурап койду Иса-оулия.

Абдымомун бек:

— Оулия, алык, салык дегенди сиз көбөйткөнсүз, элге жабыр болгон.

Иса-оулия:

— Ыя, «зекет» деген илгертен шарият койгон нарк, аны «аз» дедик биз, ырас, «ушу деле жетет» деген жокпуз. Жер, суу, жерде жүргөн жумуру баш, кыбыраган жан, көктө учкан баары, эркеги, ургачысы — баары падышанын кудай берген энчи дедик, анан баарына ылайык салык кылдык…

Суроо билбегендин сурагы эмес, күнөө койгон сурак, ошон үчүн өжөр абышка ичтен каршыгып, маскаралап, табалап санады:

— Кыштайсың «кыштоо пул», жайлак жайыт керекпи «жайыт пул», суу ичесиң «суу пул», «малың чөп жейт», «чөп ооз», малың үчүн «туяк пул», «көч пул», «жүк пул», куш саласың «куш пул», ит агытасың «ит пул», аңчы болсоң аңдын ар түрүнө «ар пул», төө мингенге «төө пул», ат мингенге «ат пул», эшек мингенге «эшек пул», сугатчыга «арык пул», кырманчыга «кызыл пул», базарчынын ар бир соодасына бирден «пул», катын алганга «нике пул», «төшөк акы», эрге тийгенге «көт акы…»

Өзү кыкылдап күлүп алды:

— Казына толтурдук! А бизге не?! Элиңиз болгонунча болду, көргүлүгүн көрдү, а бизге не, чабышып, кырылышып жатып калды элиңиз менен ханыңыз!

— Эй, ушу силер, гөргө эле ала кетер кепти чубайсыңар…— деп, кейиген болуп алды. — Биз жеппизби?! Бир мерте ата ханы качты элинен, бир мерте бала ханы качты элинен, эки жолу тең «көт акыны» кокон арабасына жүктөп, көттөрүнө басып алып, кете-е беришти Бухарага! Бу не?! Сурагылачы өзүнөн, отурат ко бири?!

Көз имерилди, а «бала хан» былк эткен жок, актанган жок.

Үнү кирилдеп:

— Бу, — деди кары бек, — жакшылыкка жакшылык ар кишинин кылары, жамандыкка жакшылык эр кишинин кылары дечи элек илгертен, а жакшылыкка жамандык кимдин кылары болот, оулия?

Оулиясы:

— Шайтандын кылары!

Кары бек:

— Анда, сиз ким болуп каласыз, оулия?

Кышылдап, ечөшө күлүп алды оулиясы:

— Ошо! Сиз ойлоп, өзүм айткан оттон жаралган! Не кылары калды эле?!

Өз ордосуна өзүлөрү камалган, өлөрүнө кабылган, оңго тартса оңго, солго тартса солго тегеренген жаргылчактай тартыш мааниге тирелген бу абалда кайсы жүйө, кайсы чие экени бирөвүнүн оюна ачык чүргөлбөй, өткөн бир болмуштарды эске алган гана сыяк, эми муну эч качан кайра оңой албай тургандай, тиги дүйнөдө момурашып Кудай алдында териштирип отурушкансып, алсыз, аргасыз мүңкүрөмо, тунжурама ороду баарын.

Баатыр төрө:

— Жооп кылыңчы, биз бул каанага кирерде не үчүн дамамат белде жүргөн чабылар, атылар куралыбызды тышка чечтирип койдуңуз? Кана…

— Йе, — деди жашсынтып кыжыры келип да Иса-оулия, — өкүм эди мейман, удайчылары ушундайча талап кылды. Йе, курал чечпейбиз деп, мейманды кайтарып жибермек бедик?!

Зарделүү жигит тура келип, кичинекей абышканын үстүнөн эңиле:

— Сиз жаныңызды жейсиз! — деп, сөөмөйүн кезеди. — Неге айтпадыңыз тигилердин курал— чан бойдон кирерин?! Ыя?! А сиз сүйлөшүп алыып, атайы-ы куралсыз кылгансыз бизди?! Ыя, атышып өлбөйт белек?! Шерменде болуп, өз үйүбүзгө өзүбүз камалып отурганча?! Ыя?!

Жан кечкен абышка сескенбей:

— Йе! — деп, сөөмөйүн кагып жиберди. — Ушу силерди, түркөйлөр, бөөдө кырылып калбасын дедим! Билсең?! Эсиң болсо?! Ыя, ордоңу бастырып отуруп, ыя, эми жеңип аласыңарбы чабышып?! Өлүп берген баатыр эмес, эй айбан чалыш, тири калган баатыр азыр!

Суук тилге уугуп, улактай биртке абышканы жакадан ала көтөрдү карылуу бек:

— Аз-зазил!

Өлүмдөн коркпой койду «азазил»:

— Өлтүр… өлтүрүш гана келет силердин колуңардан…— деп кыкылдап, эч кол серппей, бут серппей асылган бойдон.

Тура келе арачага түшө калды Шабдан:

— Ай, ай… асте кыл, асте кыл… кол кирдетпе, ыйман кирдетпе…

Баатыр Төрө таштап жиберди абышканы. «…соо чыгарабы ушулер… ушунча алдап…» деп күйдү, өзү келип бөөдө колго түшүп бергени арман болуп, эр көкүрөк Баатыр төрө.

«Түймөчү», «төшөк салар», «шыпыргыч», «гүл багбан», булар түгүл керегинде чакырылып турган «шайыр», «казалчы», «оюнчу», «сетерчи» дегендин баары Иса-оулия «тандап» алган жумушкерлер болгон. Чай ташыган, куйган, табак караган эки-үчөө кошо камалып калган экен, ийри «күнөө» бекке оогондой түшүнүп, эки көзү чакырайып, тура келе:

— Йе, сиз не деп турупсуз?! — деп, Баатыр төрөгө кыжыр чыгарып калды. — Йе?! «өлгүңүз» эле келип турса өлө бериң өзүңүз! Йе…

«Йе…» — деп, үнүн да, сөзүн да окшоштуруп, кекетип келди Абдыкафар бек:

— Йе, бери болуңчу, бери?

Кантип «бери боло» алат?! Тегинен жалтак болуп бүткөн байкуш! Не азгырып кыпчыла калганын өзү жакшы биле албай, жылт эткен зарде дарөө өчүп, кетенчиктеп, шөмтүрөй калган кебетеси «кечирим» суранып, өзү алактады. Беги демите басты, аны сайын:

— Бери?!

Жакадан алып калды буйтатпай:

— Йе… бектер, «өлсүн», ыя, тири жүрө бересиңерби силер?!

— Э-эй, — деп, артынан кыкылдап күлүп, Иса-оулия үн катып койду өзү козголбой, — өлгөндүн артынан ээрчип ким өлгөн?! Ким болсо ошо болсун бизге кожоюн!

Теги «миң тейиттин» арына сөз тийип:

— Кана, авалы силер «өлүп» көргүлөчү?! — деп, кыжырлана катуу түйүлгөн жумурук менен тас маңдайга тике согуп, итерип таштады.

— Уа-а-а! өлдүрүп ата-а-ат! — деп, чуу көтөрүп алдастады жанындагы.

Тыштан кош каалга карсылдата кагылды. «Тынч! Ты-ы-нч!» деген сөгүнгөн үн чыкты, ким түшүнсүн, бир терезеден козак орус солдаттын бөркү кылак этип, мылтык тарсылдап атылып кетти эки ирет. Ниетинде «жардам сурап» бакыргандын өзү бүк түшө жыгылып калды капилет. Дым болду баары. Те баягы «аялбайт» дегени ушубу?! Не так кейишиби, не жан кейишиби, не өзүнөн да, атасынан да кеткен күнөө мойнуна түшкөнбү бир дагы ооз ача албай, көз ача албай тиринин өлүгү болуп, жашы кайрадан сарыгып отурат такта туулган так эгеси.

Не аласа, не бересе доо жок, өзү басып келген, күчтүүдөн «ынтымак» үмүт кылып, эки дүйнөсүндө коошо албас бөтөн ойлуудан «тояна» күтүп, алып көнгөн бири гана эмес тегиз алданып, «өз ордосуна өзүлөрү камалып» шерменде болгону, «аялбасы» эми биротоло ашкере болду баарына.

Бу күнөөгө биринин дили каяша кыла албады. Кимден көрөт?! Кокустан күбө болуп отурган Шабдан тиешем жок дей алган жок, актана алган жок…

Орус аскер башылары четинен кырмайга кирген соң «барып берсек токтолор» деп, Исхак колго түшкөнгө өзү кайыл болгон эле го?!

Генерал-губернатор фон Кауфман быяктагы абал, анын эртеңки чечилер иштери боюнча өзгөчө баяндама көтөрүп, бүткүл Россиянын эгесинин өз алдына барган. Эл ээрчигени туткун, ынтымаксыз бектеринин жакын арада баш бириктире коюшка али ыркы боло элек. Ушул мезгилде Коконияны биротоло улук Россияга өткөрүп салыш оңтой болуп турган.

Фон Кауфман келгенче Түркстан генерал-губернаторунун ишин жүргүзүп туруш милдети Жети-Суу уездинин аскер губернатору генерал Колпаковскийге тапшырылган. Жергилик элбегилер ордого кайра үйрүлө баштаганы угулар замат генерал Колпаковский ошол 1876-жылдын 2-февралы күнү Санкт-Петербургга телеграмма жиберди. Эртеси 3-февралда фон Кауфмандын өзүнөн «ханзаада Насирдинбектин ордого кайра келиши элди тынчыта албасы, мурда караган тайпалардын тынччылыгы үчүн Коконго караштуу бардык аймак кечиктирилбей азирети Императордун букаралыгына өткөрүп салуу зарылдыгы ачык айтылган шашылыш көрсөтмө алды кайра.

Мына, маселе акыры бир жаңсыл кылынган экен.

«…Ордону ээлөөгө улук таксырдан буйрук алдым. Фергана областы болуп куралат, башчысы сиз болосуз. Түштүк батыш жактагы аскерлер 16-февралда Беш-Арыкка жетишет ко. Сиз Анжиянда турган кошунду даярдап, Асакеге, Маргаланга жөнөңүз, астелеп жылып, түштүк батыш менен тең катар убакытты Коконго 19-февралда келе турган болуп эсептеңиз…»

Генерал-губернаторлукка убактылуу отурган генерал Колпаковский өз тарабынан ушундайча тапшырма кылды Скобелевге. Ордону ээлөө, ханчылык жоюлду деп жарыялоо, элин «букаралыкка өткөрүш» бүткүл Россиянын эгеси улук император Александр IIнин такка отурган 22 жылдыгы болгон 19-февралдагы салтанатына туураланган эле. Бу тарыхий миссия Кокон кошуну менен те илгери Узун-Агачта беттешкен баатыр, кантсе да астелеп, Жети-Суу багытын көп кан төкпөй ийгерген жумшак саясатчы Колпаковскийге кыйылган экен.

Бир жагынан «башчы» деген ичин ийиктирсе, бир жагынан ордону башка киши алары, салтанатты башкарары быякта өзүнөн кыйын жаңгер жоктой чакчарылып жүргөн каратель Скобелевди кыйла ойго кабылтты.

«А?! — деди дымагы ашынган генерал, — тынбай ким кармашты эле?! А?! Кыштактарын тыйпыл кылып, аборигендерди тирилей өрттөгөн, укканынын үшүн алган ким эле?! А?! Эми келип, ыя, мен жеңген «ордону ээлеш», ыя, ошолорго тиеби?! А?!»

Бу күйгүлтүктүн үстүнө 4-февраль күнү генерал-губернатордун тобунда жүргөн «өз кишисинен» жетти шыбыш. «Миша, үргүлөй көрбө!» дептир. Көп нерсе түшүнүктүү болду мындан.

«Мына! — деп ачык оолукту генерал. — Кол куушуруп эле көнүп берүүгө болобу?! А-а?! Дозогун биз тартсак, а бейишин ошо прусактар, шляхтичтер көрөт бекен?! А-а?!

6-февраль күнү генерал-губернатордун ишин аткаруучуга «Анжиян тарап тынч» деген телеграмма берип, көңүлүн жамдап коюп, өзү ашынган жазалагыч атчан козак кошунун айдап, 80 чакырым аралыкты тизгин жыйдырбай тынымсыз жүргүзүп өтүп, эртеси Кокон чеби көрүнгөн төрт чакырым жерге келип токтоп, өзүнүн «иш менен келгенин» айтыш үчүн тезинен ордого козак Евграфовду чаптырып, ордого эге боло баштаган Насирдин бек менен байланышып, ордого болжогон күндөн алда канча мурда кирип калууга үлгүрдү генерал Скобелев.

Ушун этип, чапчаң генерал «мейман болуп», «бурадар» дешип доссунуп отуруп, эң акыры ал чөлкөмдөгү өзү жашырын чакырып койгон аскерлер Коконду курчап келген соң ошол 1876- жылдын 8-февралы күнү эле «өлкө азирети императордун кол алдына алынды» кылып айтып, иргелип чогулган «ордо жакшыларын» бирин чыгарбай, «өз үйүнө» каматып, «тарыхый салтанатты» өзүнчө бүтөрүп салган.

Тезинен, ошол эле күнү генерал-губернатордун ишин аткаруучуга телеграмма жөнөттү:

«…Бул жакта күтүлбөгөн жерден Улук Россиянын мүдөөсүнө каршылык кайра баш көтөрө баштаганына байланыштуу бир катар кечиктирилгис аракеттерди кылууга мажбур болдук.

Миллер-Закомельскийдин, майор Ионовдун, капитан Куропаткиндин кошундары Сиз болжоп берген убактан мурда келип, азирети ыкыбалдуу Императорубуздун жоокерлеринин жан аябаган эрдигинин натыйжасында хандын ордо шаарын толук алдык.

Насирдин бектин өзүн кошо, шейх-уль-Исламын, казы калявын, белгилүү Абдыракман абтабачы, Абдымомун бек, Абдыкафар, Баатыр төрө баш болгон ордонун 25 билерманын туткунга алдык. Өтө кооптуу башчыларын бекем Махрам сепилине, андан нары элден алыстатып Кошонго айдайлы деп турабыз.

Кокон сепилинин дарбазаларынын үстүнө, ок атууга ылайыктуу бурчтарына коюлган жана башка мерчемдердеги 73 кытайчадан турган артиллериясын, ордонун тири малын, өлү мүлкүн толугу бойдон аскерлик олжо кылдык. Кокон шаарынын аскер комендантынын началънигине Миллер-Закомелъскийди, шаар башчылыгына Ястржембски төрөнү дайындап койдук…»

— Мына сага «салтанат», пруссак! Мына сага «тояна», шляхтич! — деди генерал Скобелев, заары менен кубанчы аралаш.

15-февралда келди генерал Колпаковский Коконго. Бүт аскер командирлери чыгып, алдына ардак караул тизилип, аскер оркестри шаркылдатылып, тооктой жасантылган ордо кернайчылары баркылдатылып, атайы өзгөчө шаң менен тосулуп алынды албетте.

Кең базардын төрүнө жасалган бийик сереге чыгып, имере көз салды «убактылуу жарым паша». Бир тегиз узун этек кара чапан, бир тегиз карала топуга тегерете көк, кызыл, сары оромол менен таңынган, бир жагы чоң көрпө тебетей, актаган, сарылаган көрпө тончон жергилик эл тымтырс.

«…тынччылык, соочулук болсун үчүн бүткүл Росси-эгеси азирети император Александр IIнин чексиз, өлчөлгүс боорукерлиги болуп, бүт Кокония жери Улук Россия империясынын кол алдына түбөлүккө каратылып алынды, калкы азирети императордун бактылуу букараларынын катарына кошулду…»

Ушун этип, «чексиз, өлчөлгүс боорукерлик», «эл алдында жарыяланды» эсеби кылды «убактылуу жарым паша».

Төрт дубал болуп тирелген, кылычы кындан суурулуу, мылтыгы октолуу орус кошундары «ур-а-а» көтөрүп, дүңгүрөтө сепилдин кырынан «кытайчалардан» жапырт кур дүрмөт атылып, желиккен жазалагыч козак отряддарынын папахтары көпкө ыргыды көккө.

«Жеңиш маршы» улам кайрыкталып шаңшып, андан соң баягы «кимдин кимдин заманы» дегенге көнгөн кернайчылар, буйрук ошондой го, төрт тарапка кернайларын айланта шаң шаани тартты өзгөчө.

Не айтылганын, не «боорукерлик» болуп кеткенин күргүчтөлүп чогултулган калк түшүнгөндөй эмес. Көбүнүн көзү бакыраң, баары маң, кай бири жообу жок ой мойнуна минген, шөлбүрөп жер тиктеген бойдон, бири жалгыз жаны араң бүлкүлдөгөнсүйт койнунда, а бири эки көзүн басып, «…капырдын жүзүн көрбөйүн… көрбөй өлөйүн…» деп күбүрөнүп, астейдил жашып тургансыйт…

19-февралда өзүнүн өкүмдарлыгына 22 жыл толгон күнү Алексаңдр II өзү кол коюп, бекемделди бул «чексиз, өлчөлгүс боорукерлик».

IV

«Шаби бурадарын» эртеси Махрам сепилинин түбүнөн араң таптырды генерал Колпаковский.

Чоочун экен, сартча аралаштырып, эптеп түшүнүк берип турду тилмер.

Генерал баягы жайдары генерал эмес, жүзү суз, аны сайын кува тартып калган, мурду салаңдап, ичтен ой баскан. Букүлү жатып, бүкүлү тургандан үстү-башы уйпаланып, биртке сакалы жымсалданбай, сыйда муруту чертилбей жүдөгөн «Шабиси».

— Эми эмне кылабыз, Шаби, — деп кейиш сездирди генерал, — айттык эле тигиге жакшы эле, биргелешип «сүйлөшкүлө» дедик эле?

Шабдан:

— Неге келгенимди билген жокмун, мен өзүм, а «баатырыңыз» сөзгө келген жок.

Генерал:

— Эң акыры колунан келгени «камак» болду деңизчи?!

Ыраазы эместигин сезди Шабдан, унчукпай баш ийкеп койду, акырын.

Генерал:

— Жан аяшпаган кыргын болду дейт ко?

— «Жан аяшпаган» эме-ес, — деп, өйдө карай көзүн ачты Шабдан, — бир тараптан эле «аябаган» кыргын кылынды, көрдүк өз көзүбүз менен…

Ичтен буулугуп, иреңи өзгөрүп, кыжырдынбы, айласызданбы жашы тегеренгенсип кетти:

— Чуу чыкты тыштан… тарсылдата мылтык атылды, жакын эле чөлкөмдө шартылдап кылыч шилтенгени угулду… «Кайдан?..» Ким бу?..» «Кайрат кылар бирөө калган жок эле тышта?!» Ордону тегеренди дүбүрт! Дарчеге тура чуркадык, тыштан бизге карай атылды ок…

Кимди ким кырганын сезе баштап, эки көзү чекчейип угуп отурду генерал. Шабдан:

— Мөңкөңдөгөн кары, уңшуган зайып, чырылдап ыйлаган бала… ызырына шилтенген кылыч… өлүктү аттап, бирин бири жөөлөп… дагы эле ордо жактан бир жан айла көздөй, тегерене качкан эл… арга болору, төшүн тосуп калкалары, өлүп берери жок эл…

Көзүн ала качып, жер тиктеп, үңкүйүп калды Шабдан:

— А биз… ичте өзүн өзү көмгөн сокур чычкан болуп калганбыз… ар жерде, дубалга, бири-бизге бирибиз сүйөнүп…

Ичтен күйө, көзүн ирмегилеп, кашы үйрүлө күбүрөнүп которуп, генералдын көзүн тиктеп, акырын баш ийкеп, көргөнбү өзү, укканбы бирөөдөн, «…ушундайча болду…» деп, адилет күбөгө өтпөй коё албады тилмер.

Томсоруп калды генерал. «Даңкка жулунганына себеп кылганы!» — деп өкүндү ичтен. Те 1860-жылдагы полковник Циммермандын «экспедициясында» жолукканын, анда бала эле, атасы Жантай бийдин «элчиси» болуп ак желек менен келгенин эстеди. Ошол күндөн бери «жакшы» дээрлик мамиле, ымала кылып, «иш бүтөрүшүп» жүргөн эстүү, түзү ийги туземчиге тиги кутургандын кылгылыгы үчүн кадыресе сынып, жубатар маани издеп отуруп калды «тылчы» генерал.

— Эми, — деди генерал Колпаковский жумшак, — бир мамлекеттик өтө маанилүү иш бар, Шаби.

Үшкүрүп алды Шабдан:

— Кол алышсаң кордугун көрсөң! Сөзгө келсең сөкөт уксаң! Кырың дей элегиңде ойногон кыргынга туш болсоң! Бу не деген «иш?!» — деп кыңырылды, мукурады: — Ушуну көрүп, кантип эл ичинде басып жүрө алабыз баш көтөрүп?!

— Шаби! Шаби-и! — деп, ордунан тура келип, кучак жая жаяптады эски «бурадары». — Мына, көрөсүң, өлкө Россияга карады, мындан кийин мындай мыкаачы окуя болтурулбайт, эч ким бара албайт, Россиянын мыйзамы боюнча соттолот! Атылат күнөөкөр! Шаби, Шаби, эсиңе кел. Шаби…

Эки чыканагынан ала сүйөдү өзүнө тарта, Шабисинин тула бою кылчылдап турганын сезди «бурадары»:

— Мейли, биртке тынч ал, кечинде мен токтогон жерде сүйлөшөлү өзүбүзчө. Э, Шаби?

Дайындап койгон экен, интендант өзү коштоп, сакал-мурутун иреттетип, бир чайкананын жуунар жайына алпарып жуунтуп чыкты.

«Ие-е, бек жиги-ит!» деген тааныш үн угулду, караса Иса-оулия жымыйып, көзү күлүп, карап отурат чайкананын бир сөөрүсүндө, бир оор топ кишилери бар жанында. Жүзүн көрөр табы жок, токтобой коё албады көңүлү жумшак Шабдан.

«Йе, эсен экенсиз, бери караң, бек жигит! Мына, шүгүр, биз дагы эсенбиз, азирети шейх- уль-Ислам, урматлы казы калон эсен. Бизге не, тынч, жай соода адамыбыз азыр. «Өлкөнүн эгеси мына биз» дегенден не тапты?! — деди тийишип, шакебе кылып, кыкылдап күлүп алды өзү, баягы эле Иса-оулия, кехйпи зынданга түшүп чыккан эмес. — Мына, лепилдеп чай ташыйбыз… кызмат менен жагабыз, жан багабыз… «бизге кожоюндун ким экенинин баары би-ир» дебедим беле?! Себеби не? Бөөдө кырылды го караламан калк?! Тышка айдап чыкканда көрдүк ко баарыбыз, чоло калбай калган экен го аяк коёрго?! Мына, өзүңүз, бек жигит, аттап, аттап өттүңүз го бейкүнөө букаралардын азиз башын?! Мына себеби! Өлгөндүн жүзү нары, тириктин жүзү бери, ийги. Үйрөнүп ал, жакшы жигит!..»

Не демекчи?! Генералдын эшигине келгенче «аттап, аттап» деген сөз улам жаңырыктап коштоп келди Шабданды.

Көз тиктеп, ык издеп көнгөн саясатчы анын анча соолугуп, токтонуп калганын жаздым кылган жок:

— Эми…— деп, ой экчеп, жумшактап баштады, — империя каалады, күч жумшады нечен жыл, каратылып алынды, албетте… Жеңилге түшкөн жок силерге да, жакшыбы, жаманбы, уяңар, байыртан көнгөн жашоо расмиңер бузулду…

Не «чын» дегени, не өкүнгөнү, асте баш ий— кенип, үңкүйгөн бойдон.

Генерал:

— Эми ошо «каратылып алынганды» мыйзам-ченемине ылайыкташ, эки жак макул болушкан, эки жак кол коюшкан бир шартнама жасап коюш зарыл…

Таң калып, өйдө карады Шабдан. «Жеңип алган соң макулдашкан дегендин не кереги бар экен?!» дегенди көрдү генерал анын көзүнөн.

— Шаби, — деди, жакынсып, жадырай тиктеп күлө бакты генерал, — атайы сен үчүн Шаби, өтө бийик аброй, сый апкеле турган вазийфа берели дедик. Бу Россияга да, силерге да эң маанилүү шартнамага Шабдан Жантаев кол койсун деген ойго келдик.

«Тамылжый түшөт го» деген Шабдан элтейип карап:

— Кандай тиешем бар? Каны болбосом, беги болбосом?! — деп, акырын эрини кыбырады.

Генерал:

— Эски ханы да, жаңы ханы да ордосунда жок, бектери камалган! Ырас, булардын бирин чакырып, «кол кой» десек сүйүнүп кол коёт, бирок антишке болбойт, себеби булар баары бийлигин колдорунан чыгарып коюшкан, мындай эл аралык мааниси боло турган расми шартнамага кол коюшка акысы жок болуп калышкан. Буга карабай эле «кол коюша» берсек чет жерде мыйзамдуу делинбейт, а буерде «зорлук болгон», «кошомат болгон» деген өз элинин ичинде жортуп калат, демекчи эл ичи тынчыбай туруп алат…

Майышкан, ыргылжың кебете көрдү Шабдандан:

— Сен те бир убакта орус Сарайы менен эркин алака кылышып көргөн, кийин бул ордонун жербайын курушкан, эки жакка тең белгилүү, жөнөкөй эмес тектен чыккан адамсың, Шаби. Бу өтө маанилүү болор документке ушул азыр сенден өтүмдүү, сенден акылуу ким?!

Кабагы үйрүлө, көзү сүзүлө башы чайкалды Шабдандын:

— Жо… мен кол коюша албайм…

Бир элтейип, бир мелтейип, «ушундай улук ишенимге акылы жетине албай жатканына» боору ачып, тиктеп калды генерал-губернатордун ишин аткарган бийик адам.

— Жо… жо… — деди Шабдан чөгүп, мүңкүрөп, — шартка кулдук кылыш, зорлукка багыныш бир башка… макул болушмак бир башка… «шартка кулдук кылышын» кылдык, а «макул болушушка» менин жолум жок…

Йе, бу өзү макул эмес турбайбы?! Томсоруп, кыжыры ойгонуп отуруп калды генерал. Кылычтын мизинен өткөргөндүн эле теңиби булар?!

Тымызын сыртынан «кимге барар экен», «ким менен сүйлөшөр экен» делинип акмаланып жүрүлгөн окшойт. «Убактылуу жарымпаша кетти» деген күндүн эртеси бир сарт баштаган эки атчан козак барып, буйгадагы бир кыргыз кыпчактын үйүндө отурган жеринен таап, Фаргана облусунун төрөсүнүн идарасына алып келишти Шабданды.

Генерал Скобелев аны атайы күтүп отургандай, жанында тилмери даяр экен.

— Ну, — деди, — кеп ушу, кадырлуу Жантаев, угуп тур, сени Герасим Алексеевич менин карамагыма таштап кеткен, билесиңби?

Элтейди Шабдан:

— Мага айтылган жок эле…

Кол учун терс шилтеп койду генерал:

— Да, айтыла берилбейт дайым эле, мында эмес түйүн. Кана, ойлонгондурсуң, биз экөбүз кол коюша турган болдук, бизде шартнама даяр.

— Мен буга жолум жок экенин айттым эле, — деп, айласы куруп кыңырылды Шабдан.

— Кандай жол, сураган жок, мелтейип тиктеп калды генерал Скобелев, «сүйлөшүп көр, көнөр» деген окшойт «убактылуу», кабагы үйрүлө кыжыры ойгоно баштады ичинен.

«…сыйбаган жерге сыгылып, башын сайып тыгылып, жарашпас ишке жыгылып, ыя, «алдым да жуттум» болуп, аттиң ай, кумдай майдаланып, кулга айланып, өзүнүкү эмес итаякка ууру көпөкчө тумшук салып…»

Үңкүйүп, жер тиктеп, өзүнчө күбүрөнүп алды Шабдан:

— Ыя, ушу мага эле күнүңөр түшүп калганбы?! Буга жолу бар киши табылса болбойбу?

Күбүрөнгөнүн чала угуп, «өзү менен өзү сүйлөшүп атат» деди эле, муну «кол коюшушка укугу бар киши бар имиш» деп которду тилмер.

— Кана, кайда ошо укугу барың?! — деди жадагандай жүз үйрө ордунан тура генерал Скобелев.

Шабдан:

— Абдылла бек бар го?! Атасы Алымбек датка, энеси Курманжан датка, өзү акыркы кандын ордо беги болгон.

Баш чайкады генерал:

— Аның биз менен согушкан абалда жүрөт ко, ушу убакта?!

— Ошо… «согушуп жүрүп», анан «кепке келсе», көнсө куп жарашар «кол коюшушка? — деди Шабдан генералдын көзүн тиктеп, — шаар эли да, элети да билген, кадырлуу энеси Курманжан датка айым турат ко?!

Дили ынанды генералдын, туздай боз, муздак көз менен имере тиктеп:

— Бүттү сөз, — деди сөөмөйүн көтөрө кезей, кескин, — аскерлик катыран тапшырма сага, өзүң барасың элетиңдин арасына, табасың, көп жүргүзөсүң, бизден киши жүрөт жаныңда, билип кой, сени тескебейт, эмне айтсаң аны биздин атыбыздан коштоп, ишендирип, күбөлүк гана кылып турат. Мына иш, мына укук сага!

Шабдан «көрөлү… көрөлү…» дей кыңырылгансый баштаганда тилмеринен шыбыш алары замат кабагы үйрүлө:

— Кереги жок мага «көрөлүнүн!» деп, столун күчүркөнө карс муштап жиберди генерал Скобелев. — Те-ез киришесиң бул ишке, кирише турган болсоң, кеп сүйрөшкө, узактырышка бол— бойт. Бу деген улук императорго зарыл болуп турган чоң саясат!

Которуп, артынан «аткарылса сый, аткарылбаса жаза» деп, генералдын өз сөзү кылып, үн көтөрө үркүтө айтып кошту өзүнөн тилмер.

Өзү деле муш столго эмес чокусуна согулгандай, маани тилсиз жетип, оозуна не бир жүйөгө илинчек, шылтоого шына сөз кирбей деми кесилип, отуруп калды Шабдан.

Датка айымдын өргөөсүнүн баягы Алымбектин барындагыдай эле «чоң үй» аты кала элек.

Көчү эми эле жаңы буйга конушка келип, тездеп керегеси жайылып, түндүгү көтөрүлүп, уугу сайылып, чоң тигиле баштаган. Көпкө отурбайт бир жерге, кээде күн эле өткөрүп, кээде жума өткөрүп, кайра түн жамына башка көмүскөгө турук жаңыртат. Каратил[25] Искебүл пашанын «Алайский поход» жортуулу күндөн күнгө күчөгөн, беттешкени тике келип, көбү аркага айланып өткөн учур.

Жайлоо жердин тымызын куйкалаган күнү сайылып турган. Сая кыларга дарак жок, кара эчкинин тарпына окшогон жерге төшөлгөн «жапалак арча» гана ар жерден көзгө түшөт.

Үч бакандын башын бириктире коюшуп, төшөк жаап, көлөкө кылып беришкен, бөрүнүн жалындай желкилдеген калың бетегенин үстүндө ой толгоп, тунжурап отурат Курманжан.

«…жоюлар элден ырк, жок болор эрден нарк кетет деген ушубу?.. бар туруп баш боло албады го үч өкүмдар, үч ордо… болот деген Болот асылды дарга, кана ким калды болор огожо…»

Үшкүрүп алды, алсыз, демсиз.

«…кантебиз… кандай күнгө туш болобуз… алышып ал жетпеген, акылашып жүйө өтпөгөн… дагы кандай жазмышка көнөбүз…»

Келди капилет бир куюн, аңтарып кетти үч бакан көлөкөсүн! «И» дебеди, ордунан туруп басты акырын, не жакшылыкка, не бир жамандыкка жоруган жок, өзөк болкулдаткан касырет ойдон арыла алган жок.

«…пенденин бул дүйнөдөн алары эки эле кез жай экен баш-аягы… эки кез жерге батат да, эки кез жерде тынчып жатат да…»

Эми, бул өмүрдөн көргөнүнө да, көрө элегине да кайылбы, ээк көтөрө те алысты сыдыра тиктеди жашы улгайган, санаасы ушунчага барган аел адам.

«…качып кайда барабыз… кимге батабыз, кантип тынчып жатабыз…»

«…батар да, тынчып жатар да эки кез… өз жайыбыз, өз жерибиз үчүн кан бермек да, жан бермек да эми өзүбүз…»

Те мүйүштөн бери чубаша катуу келе жаткан көп атчан карандай калды көзүнө. «Эне» деген туталанган үн чыкты да, даяр турган сары байталды чуркап жетелеп жетти кийимчи келин.

Колун серелеп карады Курманжан:

— Чоочуба, ананайын… ат жүрүшү тааныш… биздин балдар эле окшойт ко…

Аңгыча эле жакындап, эненин алдына ат дүпүрөтүн барыш өөн, жигиттерин нары таштап, жанында жалгыз Акбалбан, аттары кара тер, асте бастырып келип, аттан түшүп калды Абдылла бек:

— Апа! — деп, кучак жая келип, кош колдой колун алып, сыңар тизелей таазим кыла тооп кылды.

Экөвүн тең элтейе карана:

— И, эсенсиңерби?..— деди Курманжан, эне көңүлү опкоолжуп.

— Абал кыйындап калды, апа, — деди акырын уулу.

Сестенип, сурай албай токтолду эне.

— …Аттиң ай… — деди Абдылда бек, — жоо жакадан алса, тууган этектен тартат деген ушубу?! Өз адигинебиздин балдарынан көрдүк ко?!

— Асте… асте… балам… Не болуп кетсе да күйүкпө, болгон иштин чынынан алыстап, өз адилеттигиңен ажырап каласың, асте…

— Ошо… Чыйырчыктын белине чыгарбай, Жаңырыктан өткөрбөй турган элек… орустар жер ыгын билбей буктурмага кабылып, аткан огу ташка тийип, биздин аска арасынан атылган ок башка тийип турган…

Тура калды Абдылла бек:

— бир убакта үстү жагыбыздан таш кулап, орус мылтык тарсылдап… мергенчи билген нук менен орустарды ээрчитип… ким дебейсизби так чокубуздан түшүргөн… — деди күйө, — баягы Ыманкул экен…

Баш ийкеди өкүнө:

— … «баргыңмын, итиңе тагылган каргыңмын» — деп, жакынсып жүргөн Ыманкул бекен? — деп сурап койду Курманжан, ой баса жер тиктеп, өзү менен өзү сүйлөшө күбүрөдү акырын. — …бөөдө жамандык кылган бирөөгө бети кара эки дүйнөдө… өзү жарыбайт, артынан тукум арбыбайт… кылганы өзүнө каргыш, элден чыгат, жородон ажырайт… аты жамандыктын сыны болот акыры…

Ар бири өзүнчө көз чекирейе жер тиктеп отуруп калышты кеп жалганбай. — Апа… — деди акырын Абдылла бек, — бирөө кулаган таштан качып, бирөө чаңырып түшкөн октон качып, бирөө онтоп, бирөө бүктөлүп жыгылып… тири таш калкаланып турганда…

Өйдө карады:

— Бир… кыйкырган үн чыгат… атымы айтат… Ким бу? Үн тааныш эмес… карайм, көрүнбөйт, биз терең курук сайдын бир кыргагында болуп калган экенбиз, үн тиги кыргактан… жоо жактан… Элтейе калды Курманжан.

— «…Мен! Жантайдын Шабданымын! Өйдө бол, сүйлөшөлү көзмөкөз, тууганым…» — дейт. «Турба, — атып коёт…» дешти. Атса тиет, ара бута атымдай эле болучу. Кобураган үн угулуп турган. «Сен тур өйдө!» — деп үн бердим…

Абдылла бек өзү таң:

«Тура албайт ко дедим… бир убакта тебетейи көрүнүп, өйдө турду бирөө. Шарт эки жакка тең, мен да турдум.

«Жоо ичинде не жүрөсүң?» дедим. «Жүрбөй кантейин?!» — деп жооп кылды үн көтөрө.

Көзүн сүзүп калды Курманжан.

Абдылла бек:

— Мен не дейин?! «Айт!» дедим, не сөз болушу мүмкүн?! «Ойрон болду ордо… журт чачылды, элиң кызыл кереге болуп чабылды, өрттөлдү…» — деди. Жаңы кабарбы ушу?! «…көп оруска кантип түтөбүз… кел, ымына көн…» дейт да?! «О-ой, тууган!» дедим, колго түшүп бер дегени турасыңбы, кокуй, сен дагы?!» дедим. «Ыя?! Кыргын токтосун деп өзү келип берген хан асылды го дарга?! Ымына көнгөн ханзаада, абтабачы камалды го, айдалды го көйкапка?!»

Не десин эми эне?! Кимисине ийе, кимисине бура айта алат?!

Абдылла бек:

— Бир убакта… «бек» дейт дагы, «чоочунба, Кудай жалгагыр, сен үчүн мен кепилмин, бек, чоочунба…» дейт. Жалгыз мендеби кеп?! «Ит-тин ээси болсо, талаадагы бөрүнүн сактар кудайы бар го, бий?!» дедим. «Биз эми бирөөнүн кепилине эмес ичи кең Кудайдын өзүнө ишенип, бечара элди, Ата Журтту, тутунган динибизди каныбыз менен коргошко бел байлаганбыз!» дедим. «О, кокуй!..» — дейт, «…азыр өлүп берген эрлик эмес, кокуй!» — деп чаңырат! «О, күйөрманым, — дедим, — кетип кал өзүң, ушуерде кокустан ок жаңылып калса, «кайран Шабдан адигиненин колунан өлгөн» болуп, кыяматка сөз кетип, ыя, эки тууган эл түбөлүк душман болуп калбасын, тилими ал, тез кетип кал…» — дедим. Башка не дейм?!

Баш ийкеди акырын:

— Сынып калдыбы, «не болсоң ошо бол» деп өчөштүбү, үнү чыкпай калды…

Экөвүнө эки сарыбашыл ак улактын өпкөсүн кактырып, «жан Кудайы» өткөрүп, эртеси таңда кайра өзү аткарды Курманжан.

Жер увун билген кошундар Искебул пашага күтүлбөгөн тараптан капылет кол салып, шаштырып, келе жатканына «таш капкан», «кылтак» буктурмалап, тоого тырмыштырбай ылдый сүрүп турушкан.

Саткын деген «сатылган соң, кайтуу жок, жанын карыштайт турбайбы?! А орус мылтык бат да, түз да, алыс да атылат экен. Мына ушул эки нерсе алсыратмак болду, алсыратты.

Эң акыры генерал Скобелев өзүнүн нечен жерде нечен сыналган ыкмасына өттү. Деги тиешеси жок, тынч эки айылды төрт тарабынан аскер киргизип, көзүнөн кан аккан бир абышкадан башка бир дагы тири жумуру баш калтыртпай тегиз кырдырып, жумуру баш түгүл эшигиндеги иттерин да, оттоп жүргөн малын да тердире аттырып таштатып, «багынбаган мына ушу болот» дегенге «мисал» кылды.

Жайнаган өлүктү, жалгыз калган карынын көзүнүн канын көргөндүн, өксөгөн ыйын, өлүм тилегенин уккандын үрөйү учпай коймокпу?! Кай бирөө орус мылтыкка бакан сүйрөп чыкты, кай бирөө кытай чегине ыктай үрктү. А канкор канга тоёр эмес ко?!

Кошун суюлуп, дем пастай баштаганда бир күнү баягы жерден башка буйгага келген энесинин алдына дагы келди Абдылла бек.

Баш ийкешти «абал суроо», «абал айтуу», «акылдашуу» деген боло алган жок.

— Апа… — деди уулу басмырт, — кантебиз?

— Бу баскын, балам, кишини «киши» дебейт окшойт, элди «эл» дебейт окшойт, урушканды го, мейли, урсун, тиешеси жок жай элге деле кудайы жоктой ырайымсыз экен…

«Эми, ал ушу болсо, асте кылсаңар болобу?..» деген каймананы сезди бала:

— Ойду да, бойду да жыя көрөлү, — деди, — ырас, уруш түгүл ушул абалда биерге туруштун өзү элдин зыянына болуп калды го…

Бир «ою», бир «максаты» барлыгын туюнду эне, дем тартпай күтө калды «ачыгын». Тике карады Абдылла бек:

— Кете турсак окшойт, апа?! Мен түгүл, билесиз, Жолборс кан[26] кеткен!

Селт этти жүрөгү эненин, өзүн карманып, «көңүлүнө коркунуч салып койбоюн» деп, тынч эле баш ийкенип:

— Уккан кулакта жазык жок, «өзү келип бергенге кечирим болот имиш» дешет, — деди, акырын чырга таштады «ыргылжыңбы жокпу» билмекке.

Кабагы үйрүлдү:

— Э-э, — деди Абдылла бек, — бизге жеткен бу «имиш», бу эски «убада», жаңы «алдам». Ымга келгенди өзүлөрү атайы жок кылып, быякты атайы эрегиштирип кырылтып, эми «кечирим», кечирим эмес «мүңкүрөтүш».

— Ие, кокуй, — деп күчөнүп кетти, — кече жигитин жыйнап «кошун» кылып, кырылтып, а бүгүн башыңа күч келгенде жеңгенге кутан болуп бере калып, жеңилгенге салган «контрибуция» деген талоон алымын кечеги «өз» элиңден чырылдатып жыйнап жүрүшкө барып беришибиз ылазымбы?!

Тиктешип калышты эне, бала.

Баланын айтканында өөн жок, өзүнө туура, булар «күчкө көзкаранды», «бөтөнгө кутан» боло албайт. Кана, кайсы мыктысы өлгөн жаздыкта?! Өзүнөн чыккан бала, өтө кыйын күнгө, шартка кыпчылып турганын ашкере сезип туруп эле, көңүлү сыздап туруп эле анын кишилик, азаматчылык рухуна астейдил кайыл да, ыраазы да болду эне.

Өзөгү тымызын өрттөнө:

— Каякка… эми… кагылайын ай?.. — деп, жарыла муңканып жиберди.

— Оуганга…

— Кантейин?! Бирок каралдым, качкын боло көрбө, өз оюңа болсо да, бир үмүт медер кылып кет… «качкын» деген жаман кеп, касыңы сүйүнтөт, досуңу күйүнтөт, сени эш туткан тууган элиңин бөйрөгү бөкшөрүлөт…

Өз оюнда бар экен:

— О, апаке, — деп, дем көрсөттү Абдылла бек, — барам, Оуганда тили бир тууган эл көп, дини бир мусулман көп! Жардам сурайм, көрөсүз, инглизден[27] мылтык алын, дүпүрөгөн кол менен келем!

Көзү үлбүрөй баш ийкеди Курманжан:

— Ушу… үмүтүңү бек карман, жан балам… үмүт — кубат… үмүт — өмүр…

Кыңкайды, көз ирмей алган жок түн бою, көп канат санаа түркүн жакка түмөн серпилди го?!

Баласынын көөдөк убагы келди көз алдына… Уча качкан чымчыктын артынан чуркап, көкөлөп кетсе көз тигип, эки колу кошо көтөрүлүп, көрүнбөй калса кайтып, былдырап айтып, «кетти… кетти…» деп, көгөргөн көктү көрсөтүп турганы… сарыбашыл… көзү жашыл… «О, кагылайын!..» Ушу азыр көшүлө төгүлүп турду түгөнбөгөн эне мээри.

Бегинин босогосун аттагандан беш жыл согончогу кан болбой жүргөн, ал өтө кейиш, арман жылдары болгон. Кантсин?! Бектин карындашынан уул баланы ошо төрөгөн этек алдынан «мага кара болсун» деп Карабек коюп алган. Не Теңир сүйүп бергени, не көңүлү ошончолук эригени наристеге, али бези жумшара элек кыз эмчегин салып сооронтуп жүрүп, ай айланбай сү ийиккен. Эне болор парасат киргенденби, «ушундан» дейт өзү, ушу Алланын кулу Абдилланы төрөгөн. Ушун этип, тилеп, күтүп тапкан перзент эле го?!

Бой тарткан мезгили… кашы керилип, үнү жооноюп, кыймыл токтоо, жүз ойлуу… кулагына кеп сиңер, көзүнө көрк байкалар өзгөчө өмүр кыямы…

Көрүп көзү тоёбу эненин?! Ким билген өзүндө акыл канча экенин, ким билген анын эсебин?! А эне күнүгө нечен үргүлүп, тооктой куркулдап, байкуш, бар «акылын» багыштайт ко?!

…ыразы бол жараткан Теңириңе,

жаман пикир киргизбе көңүлүңө…

…этият бол, кагылайын, асыл заадай,

адашпа «адам» деген наамыңан…

Жаш эне Курманжан дагы баласынын алдына даам коюп, жакасына жуккан кылды чымчып алып, пешенесин сылап, ошо кылган кызматы арзыбай, көңүлү тойбой отуруп, казал кылган айтарын.

…кабак түйбө, дил оорутар кеп сүйлөбө,

бу өзү тар, өзү кыска дүйнөдө…

…болсо алдыңда булуттай буудан жорго,

жол жүрсөң бой салып оңго, солго…

…жолуксаң бүжүрөгөн бир карыга,

түш жоргодон, салам айт барып ага…

…жакшылык кыл астейдил ниетиңен

жетелеп өткөрүп кой кыйын жерден…

…жетим көрсөң маңдайынан сылай өт,

жоро этип, учкаштырып ала кет… .

..даңазадур укканга, көргөнгө үлгү,

алкоо болур өмүргө, ишке ийги…

Бала зирек, энесин тарткан жашыл көзү коюлуп, ою өзүн алда кайда алып учуп кеткенсий момурап ар сөздүн маанисин дилине сиңирген, муңканган ыргагын жат кылган.

…сага даяр байлык деген, бийлик деген,

аттиң ай, бу опуртал дөөлөт экен…

…бекмин деп, аткошчуңан өйдөсүнбө,

баймын деп, мердемсинбе эч бирөөгө…

…калыс бол касыңа да, досуңа да,

тегиз бол өзгөңө да, өзүңө да…

…болсоң бол, караңгыда от болуп жан…

бечаралар тегеренип жылынган…

…мүрөк бол мөлтүрөгөн, шыңгыраган,

иргелбей ар жолоочу иче турган…

Кээде эне баланын көзүнө, көңүлүнө китеп кадырын, китеп маанисин көтөрүп, китеп кармап отуруп, «бу ыйык жазуу», «акыл кенчи ушунда» дегенин айтпай туюндура сакы сыпат көмөкөйдөн акырын, асте күбүрөп отурган…

…элиме», «журтума» деп өмүр арна,

кызмат эт жан аяба, мал аяба…

…билген билер, андан акы сураба,

билбегенге таарынба, кинээ кылба…

Эстеп, көз алдына тартылып, күнү бүгүнкү сыяк көңүлүн жылытып, а азыр не болор не болбос үмүттүн бирде алдына түшө айдалып, бирде артынан ээрчий сандалып, көзкөрүнөө колунан чыгып кетер перзент кайгысы сыздатты энени. Жаздыгына тымызын тамды көз жашы, эки жолу жүлүн баш көтөрө «барбайсың» деп кыйкырар абалга жетип, кыйкыра алган жок, эшикке чыкты, таң кулан өбөк болуп калган. Эл бөтөн, жер бөлөк, не көй көрөт, не болот?! Оюна ар түркүн болор кокустук улам бири алмашып келе берип, дайыма ыраат акылын аласалдырып койду. Не кыла алат эми?!

Аттанды Абдылла бек. «Кош» дешели деп тууган деле жыйган жок, энесинен башка эч ким кайда барарын билбеди, кошу бар болгону он жигит, жигитбашы Акбалбан.

— Кана, аш… — деди Абдылла бек, бу «бата бер» дегени.

«Барбайсың» дегенге болбостой, чылбырына оролгонго көнбөстөй го?! Кантсин, иреңи көгөрүп, бирок мелтейе көзүнөн жаш чыгарбай, ушуну менен аларга кайрат да берип, өзү да асте кыла чыйралып, «жолу шыдыр, жолдошу кыдыр» болушуна бата берди Курманжан.

«Кайыр, кош» айтышып жөнөй беришкенде ээрчий баса: «Акы…» — деп үн салды эне, үнү каргыл. Тизгин жыя калды Акбалбан. «…кагылайын, эстүү жансың…» деди эне, андан нары көзүнөн жаш төгүлө өпкө кага буула калды. «…кагылайын… кара боло гөр, жоро боло гөр, корчолоп жүрө гөр…» дегенин туйбай коёбу: «…камтама боло бербең, жарыктык…» — деди Акбалбан. Кантип камтама болбой жүрө алат?! Көз жашы алардын караанын булаңгыр кылып, парде болуп калды…

Кармап өлтүрүш зарыл беле, не «кол коюшушка» алып келиш, кантип болсо да аны «макул»

кылыш аракетиби, Шабдан ичинде экен, эң алдынкы чапчаң аскер тобунун башчысы барон Витгенштейн сары изине түшө куугун кылды Абдылла бекти. А Абдылла бек жол тосподу, бир мерчемге буга кала кол салган жок, бөөдө кан төккөнгө барбады, бар болгону ар жерден бир көрүнө ошол жакка аңгыртка чаптырып коюп, Маркан-Суу ченден Оуган тарапка эсен ооп кетишке үлгүрүп калды.

Кошундун көбүн Абдылла бек «кайра келгенче» деп болжоп, тымызын өзү «таратып» койгон. «Чоң үйдү» бакылар «коңшулар» гана калган. Челчең, буйга бир конушунда кулак жапырып тынч жаткан Чоң үй».

Бир күнү «Шабдандан» деп эки киши келди. Бир тууганы экен бири. «Сүйлөшөлү… акыбалды ортого коёлу…» — деди дейт. Кантсин, кимден болсо да жылым үн жакшы угулган күндөрү эле го?! Нары ойлонуп, бери ойлонуп, сыр алышкандын неси жаман, баш ийкеп, нары да ата кадыры да бар, айтылуу Жантай бийдин Шабданын көп өтпөй эле, салаваттуу кишилерине тостуруп алган Курманжан.

Кыскасы, «күч деген күч», «көп деген дайыма көп», «мындан нары тыртаңдай бериш бейпайда», «шартка карамак» дегенди айтты, күйө-быша саласал кылды орточу. «Чара жок экени жок», «жортуул токтолсун, таймаш тынат, багыныш ошо» деп ийикти датка, кол коюшушка» макул дебеди. «Силер менен иш чала болуп калар, биз сүйлөшөр болсок ошо силерди жиберген пашанын өзү менен сүйлөшсөк» деди. Ыкканы го бу да болсо?! Эсен барып, эсен келиш кепилдигин мойнуна алган майор Ионов.

Ырасми «сүйлөшүш» жеңген тараптан генерал Скобелев, жеңилген Кокония тараптан датка айым Курманжан болуп, Оштун жанындагы Мады кыштагында өткөрүлдү. Өтө кысталыш, өтө татаал сүрсүрдөн ыкка көнүшө беш мерчемден турган атайын «Шартнама» жазылды. Колу коюлуп, мөөрү басылды го?!

Кыңк дебей багыныш шартына кол койдурушмак. Буга көнүп береби датка айым? Же анын колун кайрып, бармагын сыялап, өз мүдөөсүнө ылайык жазылган кагаздын этегин басып алышабы? Каратил генералдын чамгарактаган кыялын билип калган Шабдан буга аралашкысы келбей бой качырып кеткен.

Мына, «шартка жараша эски ордонун жоюлушу», өлкөнүн Россия империясына каратылышы менен бирге «жергилик элдин турмушуна, туткан динине кысым кылбоо», «жазалоону токтотуш», бозгон элди өз жерлерине кайтарып, тьшч тирилигине шарт бериш» аныкталып, «кыңк дебей багыныш» эмес эки тараптын тең мүдөөсү белгиленген келишим болгон. Бу датка айымдын көрүнөө утугу. Каратил генерал өзгөчө «жер жөнүнө» катуу моюн толгогон экен, аны кошо катышкан өз орустары көндүргөнү кийин угулду.

V

Жыл айланды, андан бери Шартнама жергилик элдин ичинде да, орус акимдеринин ичинде да каниет кеп болуп, атүгүл кыргыз-казак менен, анын ичиндеги калмак менен кыргыз-кыпчак урууларынын арасында боло келген, кийинки мезгилде атайын күчөтүлгөн «барымта», «жалган доомат» токтотулуп, талаган «алым», «салык» деген жок, бороондон соң жымырай калган күн сыяк эл тынчый түшкөн.

Нары да, «полковник» наамы, «кара кыргыз каникеси» деген ардактоо эл оозунда ого бетер дүң кылды Курманжандын кадырын.

Кай бирөө өзү болгонсуп көптү ушуга, «бизден неге көтөрбөйт» деп күүлдөдү кай бирөө.

«Коюн алдырган бош калган короосуна сак» деген калетсиз сөз турбайбы?! Эми өзү эле үйрүлүп, кантсе да, «бир жакадан баш чыгарыш» эстерине кечиксе да түшүп, оодарыла ой толгоо чыга баштады элетте. Кана, кайсы жакадан чыгат? Кыйын жери ушул окшойт ко?! Канике айымчы? «А го жакшы го, бирак ал бир тараптыкы, эки тарапка тең болмогу абзел го?!» «Ыя, канике менен быяктан бирөөнү никелештирсе болбойбу?» «Куп жакшы! Кимиң бар канике айым кабыл ала турган?! Ким бар орус жак макул боло турган?!

Дагы баягы адат, элеттен ар уруу күпүйгөн өз «манабын» эстебейт бекен? Бу немене эми?! Ушул жерден шайтан дагы аралайбы? Кайтадан?

Ойлоно, толгоно, мына эмесе, ой токтолду Шабданга. «Жо-о, — деген эскертме болду, — анын жарым жашында Шабданың!» «Хи-хи, кайсы үксөйгөн чалыңы алып бармаксың?» деген шылдың чыкты. Чын, каникеси 65те, Шабдан мырза 37де болгон. Дем кесилди.

«Бу деген эрди-катын болуш үчүн эмес элчилик үчүн гана го?!» «Билет алар дале муну, коюндашып калмак беле, кокуй?!»

Туура көрүлдү мына ушу. Тыңчылары аркалуу байкап, «Шаби өтсө мейли, ал тил билги» — деп гана дымып турушту орус тарабы.

Буга окшогон «келишим нике», «саясат нике» илгертен бу элет түгүл күн баткан жакта да, күн чыккан жакта да боло жүргөн иш.

«Мейли, — деди Шабдан, — ар уруудан бирден увакил чогулсун, мейли, «келсин» десе барып берели, элчилик жөнүн алдына коюп көрөлү…»

Тез чогулду, увакил дегенди кимиси түшүнсүн, «күйөө жолдош» деше, мулуңдаша жолго чыкты Баяке баш болгон оор топ.

Тогуз-Торо жолуна салган. Жолмо-жол айтарын, болор соболго берер жообун болжолдоп, ойдон арыла албай, ооз ачпай суз болду Шабдан.

Гузкенттен бел ашып эле катарлаша торой чыккан көп атчанга кабылып, алактап калышты. «Келгиле, келгиле» — дешти, жүз жарык, жолго койгон кишиси мурда чаап жеткенби, каныкенин атайы тостурган тобу экен.

Шабдан уялды, сүрдөдү, бири дагдая, бири калдая атайы жай ат бастыра көрүнөө манчыркашты «күйөө жолдоштор». «О-го-о!?» — дешти тоскондор тымызын.

Нары бий атанын кадыры, нары орустан орточу болгон жүйөлүү мырза, өз аброю, Шабданга өзгөчө урмат көрүлүп, жигит башысы экөвүнө өзүнчө өргөө камдалган экен. Үч аксакалын жанына алып, «канике» күтүп турган. Бир жигит атын алып, салам-алик болгон соң бир жигит өргөөнүн чырмап саймаланган тооз куштун жайылган куйругундай кооз чий эшигин бийик көтөрө ачып калды:

— Келиң…

— Кана, мырза, ыракым эткиле, — деп, сыпайкерчиликке үйгө кол учун жаңсады Курманжан.

— Жо, — деп бой качырды мырза Шабдан, — сиз баштап кириңиз, канике апай… сиз баштап…

— Жо, иним, — деди Курманжан, «иним» дегенин баса, — сиз эркексиз, сиз меймансыз, эки жолуңуз бар, кириң.

Таң каларлык:

— Жо… жо… канике апай… баркыңыз улук, апай, — көшөрүп койду Шабдан.

Эми унчукпай, өзүлөрүнөн бир узун сакал чалын алдыга өткөрүп, эскиден калган «алтын баштуу аялдан бака баштуу эр артык» дегенди сактап, артынан босогону аттады Курманжан.

Төрлөшүп, көз караша, баш ийкеше «эл тынчпы», «мал-жан эсенби» дешишкен соң:

— Эми, азиз меймандар, алыс жолдон келдиңер, тыныгып тургула, — дей Курманжан, үч сөөлөтманы ээрчише чыгып кетишти.

Эрини кымтыла, көзү бакырайып, ой толгоо тартып калды Баяке.

Күн өтө берди, күнүгө эки өргөөгө бирден тай союлуп, күнүгө нарын тартылып, күнүгө ак төө анжиян жеринин дүйүм бышык курук мөмөсү даторконго жайылып, казы менен кулжебес курсак керип, суусунга кымыз, каалаганга торгой көз бозо болуп, күнтү кылып ынтыктырып жатты.

Торгой болуп калган аттар токумдарын сыйрып, сыртка тизип коюшуп «меймандын өзүн эмес атын сыйла» дегенди кылып сыйкор адигинелер аттарды бирден жетелеп кетишкен.

Шабдан эч ким менен сүйлөшпөйт. Эт бышырып, дасторкон жайып, табак тартып күзөткөндөр андан бетер сылык, жөн эле оозунан бир сөз жерге түшүрбөйт.

Чыдамы түгөндүбү акыры бир күнү: «Бу биз багууга келгенбизби?» — деп күлүмсүрөдү Шабдан. Түшүндү кылдат Баяке: «Ыя, айттырайынбы?» — деди. «Курсак салып жиберишти го биздин увакилдер?!» — деп кошумчалап койду Шабдан.

«Баяке тышка чыгып, ашбашы менен төбөсү бириге түшө: «…макул болушкан бир кеп үчүн келген эле мырза… нарысын, же берисин уксак дейт…» — деп күбүрөштү. «Сөзмө сөз айта гөр…» — деди Баяке.

Шыбыш жеткен экен, эртеси эле чыккан күнгө кошо чыгып, салаваттуу эми төрт аксакалы жанында, асте басып келди Курманжан.

— О—о, келиң, канике айым… — деп кубанып тосту Баяке, эшик алдынан күтүп алды Шабдан.

«Кириң», «жо, сиз кириң» зыяпат болгон жок, өзүлөрү эле баштап кирип, Шабданга гана «өтүң» кылып өткөрүп төрлөштү.

Бир азга дым болуп калышты эки жак тең.

— Эми… болор кептин эки учугу бар, жаранлар, — деп баштады Курманжан өзү, — ырас, кеп болгон экен, бир учугун чыйратып көрөлү деп, «келсин» дегенибиз ырас…

Сыйга келгенсип сыпаа кийим, баары төбөсү бийик ак тебетей кийген адигинелер көзү атайы үлдүрөп, уурту тымызын жымыйып отурушат. Баягы батыл орточу жок, селейип калды Шабдан.

Курманжан:

— Эми, — деди акырын, — сиз «апай» дедиңиз, кепке жараша «иним» дедим, нике буйрубайт «апай» менен «иниге», бу учук ийненин көзүнөн өтпөйт эми…

Бирин бири алдыртан тиктешип алышты адигинелер.

Шылтоо жүйөгө ынанбай коё алган жок, асте баш ийкенди Шабдан.

«Мойнунан байланып» келгенин сезди Курманжан. «Жарым жашымдасыз», «балам менен теңсиз» десе, «болбойт» деп корс айтса, балким, чындап үмүт менен келген болсо мырза бала сынып калбасын үчүн, өзү үчүн бир шылтоо керек беле, өзү келип оозго түшкөндөй болду «апай» дегени.

«И-ки…» — деп калды тыяктан бир сур адигине. Ыктыткан жакты бир каранып койду Курманжан. Ууртун жыя калды тиги, а бирок жүлжүйө күлгөн көзүн ылдый сала «и-ки…» дегенинен нары «…тиейин десе чокуң менен жер сайып жыгылып берет элең! О-го, сага катын эмес «кадыр» керек… ого, ошон үчүн жүрөсүң атың ыргай, өзүң торгой болуп, тентиреп… И-ки, муну кара, баш ийкейт ко?! И-ки, и-ки…»

Ич урган үндөн шылдың да, кекээр да сезип, ошоякка кыя карап, көз уруна калып, көзүнөн заар сезди Баяке.

Ким билет?! Эл биримдиги үчүн делген соң «кел» десе деп койгондур Курманжан. Бирок анын азамат болуп калган балдары бар, жанагы кылтыйышкан сөөлөтман аксакалдары бар, ошолор жактан жактырбаган бүркөө кабак көрүнгөндүр. Шартнамадан кийинки көтөрүлгөн анын кадырын ырасми бийлик катары көргөн чыгар сөөлөтмандар. «Э-э, катын катындыгына кетмек болду, алдаган никеге барып, кудай берген бийликти бир эркектанага өткөрүп салмак болду го?!» дешкендир. Жеткендир кулагына мунун баары. Жашы өтүп калган, өлбөгүдөй баркы бар адам бу жаманатты кылар келишимден кайтпай коё алган эместир. Ким билет?!

«Эл үчүн», «керек ушу» деген жубатып, тышынан баш ийкеп, а дилинде буга көнө албай өзүнчө жолмо-жол кыйналып келген «салт никенин» уятынан арзан кутулган соң оролуна келе тыңданып калды Шабдан.

— Эми, бир учугу эл ынтымагынын көйү, ыйык, улук санаа. «Учу бирге айрылат, түбү бирге кошулат» дешкен го илгеркилер?! Учу биргелер ойлогон «нике айласы» жок эле, ансыз эле кептин ыйык учугун чыйратып көрө беришибиз ылазым.

— Бали сизге, каныке айым, — деп, кадимки— дей сөзгө батынды Шабдан, — мына таймаш тынды, бозгон эл өз жерлерине кайтты… баары шартнамаңыздын үзүрү, каныке айым.

Эч ким каранбай, тиктешпей, тиги жактан кандай кеп чыгарын акмалап, дымыгансып калды баары.

Ылдый караган бойдон кашын көтөрө, али көңүлү тына элекпи, саал баш ийкенип:

— Э, кайдан «каныке» болгону, а «каныке» деп койгону жарым эсти сооронткону… — деди Курманжан, дагы эле көз көтөрбөй миң жылдын нары жагына түшүп кетти түтөгөн сары санаасы:

— те бир көөнө заманда өткөн экен го Алп Эр Тоңо… берешен Теңир берген экен ага… сулуу жүз, көрөсөн сөөлөтүн да, аябай байманасын, өкүмдарлык дөөлөтүн да… жамыга камкор, жардыга боорукер колу ачык, өзүнө чым-чым дүйнө жыйнабаган… жанына билги тандап, чынчыл тандап, адил өкүм жүргүзгөн дейт, Семизкентин кеңитип, элин көтөрүп, эсил турагы Туран атын дүйнөнүн төрт бурчуна чыгарган дейт…

Кайда барат бу риваят? Дем тартпай кулак төшөп калды үй ичи. Маани уланды көмөкөйдөн акырын:

— Дагы бир таажы кийген болгон экен… жарышып жатыны бийлеген… балдары бейбаш өскөн аны көргөн… жаманды «жакшы» деп, кескини «алп» деп, чынды «калп» деп увазирлер, өлкөнүн казынасын өзү уурдаган өкүмдар… Эл кантсин?! Жакырланган дейт карысы кайыр сурап, каруу бары каракчы болуп жол тосуп, кызы буйгада абийирин соодалап, баласы базарларда ийреңдеп арабага чегинген… акыл да, ар да кедерине кеткен, акырындап коому бузулган… эл ажыраган эл кунунан…

Копшоло түштү үй ичи. Иреңи сурланып:

— Акыры, — деди Курманжан үн ныгыра, — ачкөздүн, ымансыздын табары ошо, «өз» деген өз элинен каргыштан башка албаган, катыны экөвү гөр дүнүйө талашып, бири бирин өлтүрүп тынган…

— Йе, кокуй, жаңы эч нерсе жок ко деги?! Болуп бүткөн турбайбы баары эле илгертен?!

«О—о…», «аттиң ай…» деше, жандана түштү үй ичи. Саал, билгизбей үшкүрүп алды Курманжан:

— А… биздин канжыга сайынгандар не кылды, не болду? Өз элин өздөй тута албады, өз бегин бектей күтө албады… биригип тике тура албады.

…Тоңоңдон калган салт кана,

топон суудай калк кана?!

Эми не дейт?! Кулак төшөп калышты баары. «Тур кайра!» дейби?!

— «Мейли» дедик, — деди Курманжан, — «башка түшкөн көрөбүз» дедик…

Ой басты, бири мекчейип, бири кымырыла, дил ар башка, тура качар, жыгылып калар абал басты.

— …муназа «Шартнама» кылдык… бирак акыры не күнгө айланат? Баскын деген илгертен, эч убакта тең көргөн эмес экен, не тукум курут кылып жер ээлеген, не кулча жумшаган, малча имерген…

Каш көтөрө саргыл жашыл көз кадалды Шабданга:

— Калабызбы малча жоошуп?.. Же…

Жооп не?! Нестейди Шабдан. «Тур, тосуп ал баатырыңы кол баштап келе жаткан тыяктан! деп жибереби?!» — деди Шабдан.

— Же, — деп өзү улады Курманжан, — тең Теңир өзү эс берген, эске арын кошо берген адам заадача сактайбызбы өзүбүздү өзүбүз?..

Не бу? Көптүн көзү жылдыз болуп тегерене имерди Шабданды. Көкүтүүбү, сынообу?!

— Тең теңирге шүгүр, — деп алды Шабдан токтоло, — эми, кантсек да, жумуру баш болуп жаралган экенбиз го?! Кантели, — деп жиберди, — акыл менен, асте менен баштан кечирербиз акыры, сактанарбыз акыры?

— А түзүк! — деди Курманжан.

Бирдей жеңилдене түшүштү адигинеси, тагайы. Курманжан:

…жүрө-жүрө мал болуп,

Көнө-көнө дал болуп…

эл дымагы түгөнөр,

эр кайраты мукурар…

… айрылар ана тилинен,

азгырылар дининен…

тек нускасы бузулуп,

өзгөрүлөр түрүнөн…

… календердин кейиши… —

деди, каңырыгы түтөп, үнү каргыл, — эсиңе түшсө кошо жүрөк үшүйт, таназарга албайын десең жоголордун жолу ушу, «не болсо ошо болсун» дейсиңби, эл дегенге биртке тийешең, биртке жүгүң турса?!

Бири маанисине жете албай элейип, бири уйкашты ичтен күбүрөп, үрөй суз, болбоду мыңк эткен.

Сыдыра келе көзү Шабданга токтоду дагы:

…өзүңдөн башка, бир Алла,

айла, аралжы ким берер…

деди, бир убакта алдына ат тартса минбей, жөө илдиреп, Аллага мунажат кыла күбүрөй Кашкар жолуна түшкөн алсыз абышка көзүнө көрүнө.

— Мына, — деп чыйралды Курманжан, — «айла, аралжы» тилерибиз бир Алла, сыйынар ыйык аль-Куран, карманар ата наркы, элчилик нуска.

Шартнаманын нугуна ылайык пикирлешиш болду.

«Пашаң капыр болсо да адил амирин тут. Демекчи, баскын акимдерине баш коюш, муназа кыла күн көрүш…»

«Элди да, кишини да не бир жакшылык, не бир жамандык эсине келтирет, этегин жыйдырат. Демекчи, эске келиш, этек жыйыш — бир тайпаны азсынтпай, бири көпсүнбөй ыйык ынтымакка келишиш, алсыздын очогун өчүрбөй каралашыш…»

«Эки бир тууган жат болот катташпаса. Демекчи, бирөөнүн көпкөнүнөн, бирөөнүн тукуругунан өз ара тетириленген, же жер тутумунан оодак жүрө тажыккан ар эрен, ар бир тайпа сезмеги, тууганчылыгына келмеги, үрөйү, тили, дини бир элчилигине көнүшмөгү…»

Ушу үч түйүн ой менен «өзүн өзү эл катары сактоо» көйү моюнга алынды.

Жик-жиги менен мынчалык тарамдалбаса да, бул маселе «никеге байлаш» аргасына коштолуп, тыякта да «биригиш» деген бир сөз менен айтылган. Бирак теңчилик эмес, не десе да, бирөөлөрүнүн көңүлүндө «үстөм болуш» мүдөө кымырылып келген эле.

Эки жердеги эки топтун ичинде болду го Шабдан:

— Чын, — деди ачык, — ар жерде өз шорпобузга бороку болуп, шылынып жүрүп, жат эле эмес кас эле болушуп калган экенбиз. Эмитен эске келип, ынтымак кылбасак баскак бүркүт түгүл арабызда жүргөн куркулдаган кара кузгун деле тытып түгөтөт…

Тыяктан баягы заар көз адигине шашыла:

— Эми, не дейбиз, — деп манчыркады, — муну ким ашырат жүзөгө, ойлонуш керек, акылга дыйкан көсөм болушу ылазым, кадырдан адам баш болушу ылазым.

Этегин күчөнө, өзүнчө эле бой сала, үн көтөрүп салды:

— Сиз! Өзүңүз, байбиче, көсөм болбосоңуз, өзүңүз баш болбосоңуз ким болмок?!

— Адил сөз, датка айым, — деп астейдил сүрөөн кылды Шабдан.

Дагы бир кычашкан адигиненин «бу катын алгычтар жарабайт, катын издеше берсин башка жактан» дешин тосуп калгансыды бу «сүрөөн». «Ия?! Бизде акыл жок бекен?!» дей алышкан жок тагайлары да. Эки жактын тең айбыгар кишилери баш кошуп отурганы гана басты баарын.

Курманжан дагы далайды экчегенсип, көзү сүзүлө, бүйрөсү кычап турган эки жак элтейип, бир убакта ошо отурган бойдон акырын баш ийкенип койду. Эки жактан эрин кымтыла көз чекчейди. Не дейт эми бу?!

— Биз эми, жаранлар, жан салынган Адам атанын кабыргасынан жаратылган айел затыбыз. Силерди кантсеңер да, «эркектана» дейт, чыдайсыңар бул иштин ысыгына, суугуна, жакалашкан эки туугандын арасына түшөсүңөр, көп тайпа элдин чогулган тобуна чыгасыңар.

Кадыр деген не?! Эси бар жаран калыс болсо, тагдыр чечсе кадыр деген өзү эле келе бере турган нерсе…

Не үчүн?! Бой качырганын сезди Шабдан.

— Эми, биз билгенден, шүгүр, эл тынды го, ал кишиге жамандык деле боло койбойт, сиз турасыз, биз турабыз… мынча болду, бек Абдылланы чакыралы, алдыралы… Эс болсун, баш болсун бизге…

Курманжан ачык баш чайкады:

— Жо, ал кашкөй, «кел» десе эле келе бербейт, үмүт айдап кеткен аны, айдаган үмүт чарчаган күнү кайтат ко, кайтса…

Тике карады жашыл көз эми Шабданга:

— Кеп башы сизденби, бу оорчулукту сиз өзүңүз моюнга аласыз, сиз баштайсыз эми бу ыйык жосунду… — деди, «иним» деп койду акырында.

Бир жагынан бирөө дароо мардайды чыканагын оркойто сан мыжыга. Желкеси жерге ныгырыла «и-ки… жөн берип салабы ооматты» дей тымызын күйүндү бирөө бир жагынан.

Мына, айтарга гана оңой, кыларга кыйын иш! Кантесиң?! Ушуерде «и-ки-лешип», марашып отургандарыңы, не кыласың, көгөндөп ийгересиңби?! Качарга жай, шылтоого себеп таппай калды Шабдан.

Курманжан:

— Дили адил, таза жемсоо жаран жыгасыз эле элге Ага, журтка Эге болуп бере алат, өзү кааласа, Теңир жалгаса… ырас…

Бир түрмөк казал риваят айтты:

…адиллик — даремети өкүмдардын,

алакасы улук—кичик букаранын…

чен карышы жамы ки жакшы иштин,

баасы айткан сөздүн, баскан издин…

мааниси ар пенденин өмүрүнүн,

тиреги, теңдешлиги бу дүйнөнүн…

Кайырлашар күн да келди.

Атын токуш, колтуктан сүйөп аткарыш мейманга урмат, күткөнгө сыяпат! Ойноп калган экен аттар, адигине туугандар бирден жетелеп келишип: «Кана, токулгаңарды өз-өз атыңардын жанына коюп бергиле, токуйлу эми…» — деп калышты. «…токуйлу эми…» дешинде «…кетесиңерби эми…» дегени да бар.

Семирген баары, элирген баары. «Ай! Кантет?! Бу менин атым…» «Кой, бу өзүмүн эним бар атым!» «Меники кана?!» «Те-е каныке айымдын койнунда го?!» Нары жакта чылбыр булкушуп, «у!», «эн…» дешип да калышты.

Баяке баатырынын сур буудан жоргосун «…муну мен эле токуюн…» деп калды эле, баягы көзү заар адигине ызырына: «Сен, кул… кулдугуңу үйүнө барып кыл…» — деп, күмүш ат жабдыкты колунан жулуп алды, — «адигине токубай коюптур Шабдандын атын» деген кеп кетет. Ву!! »

Теңелип эле көр эми?!

VI

Орус өкүмү өтө баштаган, калган маселе гүвүрнадырдын аскерлик тартибине ылайык бүтөт, туура болсо кубанганы, туура болбосо таарынган киши жок, ошол бойдон дымып кетет.

«Датка айым» деген заманы менен өттү дейт өзү, а «каныке» дешти жактырбайт, шылдың болуп угулгансыйт, кийинки убакта өз да, өзгө да «байбиче деп көнүп кетишкен.

Элге кошо жаны тынды Курманжандын, тынч «байбиче» болуп, өз төрүндө отуруп калган эле.

Өзү жалгыз, бешим намазын окуп бүтүп, Аллага кулдугунан башка эчтеме оюна кирбей, акырын теспе тартып отурган, кобур үн, бир эле киши, угулуп басылды тыштан. Кош каалга «кырс» деп, бирөө ичкери киргенсиди, чоочун экен.

— Ке, келиң… — деди байбиче бой жыйына. Тиги бери өтпөй, улагага эле чөк түшө калды.

«Э-э… бу дагы бир кудайы мейман… календер го…» деген момун ой келди. Сакалы, муруту көптөн чертилбеген, кубарып бетинин чүкөсү эле көрүнөт, жүдөө.

Бирдеме томпойгон жанбаштыгын өзүнүн бет алдына койду да, чепкенинин бир колтук жагынан комуз алды, кайсаланып тепкесин коюп калды.

«Ие, муну кара?!» — деп таң болду, кайра «…кантсин, бири Алланын атын оозанат… бири казалдап, өзүнүн да, бу дүйнөнүн да кейишин айтат… мына дагы бири… күү менен муңканат окшойт…» — деп, тообасына жанды байбиче. «Мейли, чертсин, жакшы чертилсе күү кубаныч, ойго кош канат…» — деди, комуз күүлөнгүчө күү самап, терең маани казал самап, тымтырс момурай калды.

Ана күү, башталды. «Кер толгоо» деп тааныды байбиче. Толукшуган мезгил, тойгон көңүл… кеми жок, камы жок адамзааданын мардем кыялы, жулкунган буудан жоргонун удургуган төрт аягы, кыраандын шамалга жеткирбеген эргүүсү улам жаңылана дүңгүрөп… бу жалгандын чын үзүрү бар кубанычы жандүйнөгө жымырап сиңип, шаң болуп, салтанат болуп тып басылды…

— Бали! — деди байбиче. — Жөө, жүдөө эле окшойсуз, жорго мингендей, жоодо жүргөндөй дем бар экен го?!

А түзүк…

Уккандай болгон жок, комузун негедир эми жай күүлөп, кыңгыратып өзү угуп, өзү ыргалып, тереңден күңгүрөнтө жай какты комуз кылын. «О, туруксуз дүйнө…» деген, мүңкүрөгөн муң, чыдай албаган арман шылдыраган суудаи төгүлдү…

Кеми жок пенде жок. Бу дүйнөнүн үзүрүн да, кузурун да көргөн, тышын карт гана баскан эски жарасына, эски арманына келип тийип, ага жалгашып, сүкүттөнө тунжурай калды байбиче.

Күү «жалган дүйнө», «кем дүйнө» армайына беш кайрыктала өрчүп, өңгүрөгөн ый, өксөгөн кошок мукамга өттү, бирде шаңгыраган өкүрүк, бирде эстен танган чыңырык болуп кетти.

— Ой?! Айланайын кимсиң өзүң?! — деди, жүрөгү селт дей бир жамандык сезе байбиче.

… өксөдү го, боздоду го комузуң?!

Жооп мына, комузуна кошула: «…Өү-ү-ү…» — деп өңгүрөп жиберди комузчу. Тааныш ко үн?!

— А—ай… Акбалбан?!. Кокуй не деп… не деп жатыры комузуң, кокуй?!

Акбалбан:

…Өү-ү-ү…

тажымы баштан жулдуруп,

тажаалдын көөнүн тыйдырып…

таанылбай келдим, о эне…

…кылычымы сындырып,

кыйланын көөнүн тындырып…

кыйрап келдим, о эне…

…э-э-и-и…

колбашымак айрылып,

кош канатым кайрылып…

— О, шум дүйнө… — деп алды Курманжан байбиче, көз жаш ирмелбей төгүлүп, үшүгөндөй тула бою калчылдап.

«Боорум о-ой… боорум о-ой…», «эсил кайран бегим ай, эми кайдан көрөм ай…» — деп, дуу-дуу өкүрүк чыкты тыштан.

Эки тотуккан аял кирип келише боздоп турган байбичесин колтуктан сүйөштү, болкулдап алышкан өзүлөрү, бирдеме кайрат айтыш кайдан?! Тыш да чуу.

Эки аксакал кирди:

— О, керээтим, — деди бири, — акылман элең, асте кыл, катуу жан элең кайрат кыл…

Курманжан:

— О, балам ай… О, байкуш балам а-ай… үмүт айдап кетти эле… үзүлгөн экен го жалгыз үмүт…

— Ошо… — деди Акбалбан, комузу колунан түшүп калган, — аны нары жагынан инглиз деген жоо кысып, быяктан өзү орустан жардам үмүт кылып турган экен амир Шер-Али… «кол жыйнашка» унай албай… салды бизди Мекке жолуна… наар албай, кирпик какпай, сүйлөбөй… ооруп калды…

Өзү эзиле бышактады:

«…бу дүйнөңөн түңүлгөм… көз жумам, үзүлөм… жан кеткен соң жоо канжарлап жаргыла, жүрөгүмү алгыла… а денеми бергиле мусулмандын бейитине…» — деди.

Оозу жарым ачыла чаңырчудай нестейди Курманжан. Ким «айт» дейт?! Ким «кой» дейт?! Дем тартпай калгансыды баары.

«… кайткыла… насип буйруп жетип калсаңар, Акы, жети эмес жетимиш атабыз жаткан гүл баскан жерге… терең… терең жашырып койгула, Акы… бөтөн жерде калбасын «өз элим», «өз жерим» деп тынбаган жүрөгүм, өз мекенимде жатсын…» — деди…

«О, кайран бек!», «Кайран баатыр!» — деп жиберишти бекемсине карманып турган эки аксакал.

— Кантейин, — деди өзү энтигип, өзү өңгүрөп Акбалбан, — айтканын кылдым, кантейин… мына…

Чырылдап, жанбаштыкка умтулду эне байкуш.

— Кой, — деп, катуу сүйлөп, анын колун жеткирбей, өзү кармап калды аксакалдын бири, — эсиңен чыкпай, көзүңдөн кетпей калат…

А өзү сыйпалап, өзү кыкылдап акырын ыйлап:

— …жазаты ушу, — деди үнү каргыл, — көңүлгө топук, кайгыга бөгөт болор ариетин кылалы…

Кургаган, аруу жука ак кийизге оролгон баатырдын биртке «жазатын» Акбалбан кош алаканына көтөрүп, эки аксакал эчкире «О, эсил кайран бек…, кайран бала…» деше эки жагынан коштоп, өкүрүп чыгышты тышка.

Мөгдөп, эми алы калбай, эки зайыптын колуна өбөктөп жыгылды эне.

Сыягы, «ак кийиздин» келгени билингенби, не угузуш ушу күнгө болжонгонбу, жөө ар жерде топ болуп, жаңы жеткен атчан эл каз канаттанып калган экен…

Көркөм—адабий басылма

Төлөгөн Касымбеков

VI ТОМ

8 томдон турган чыгармаларыиын жыйнагы

Редактору Жалил Туралиев

Сүрөт редактору Рысбек Исаков

Компьютердик калыпка салган Шермат Байзаков

Терүүгө 10.06.2008-ж. берилди. Басууга 15.08.2008-ж. кол коюлду.

Офсет кагазы. Кагаздын форматы 60x90 ¹/₃₂. Мектеп ариби.

16,5 физ. басма табак. 16,5 учеттук басма табак.

Нускасы 1000. Заказ № __. Келишим баада.

«Бийиктик» басмасы

Ю. Абдрахманов көчөсү, 170а.

Тел.: 66-75-56, 66-75-58.

Жамгыр кагар — казактын желкеге түшмө да кулакчыны бар баш кийими, тумактын бир түрү. ↑

Ийең — каз. ээң, эгең. ↑

Кайсак — орусча бузулуп айтылышы, казак. ↑

Бог, храни царя. ↑

Чынгуз — чын гуз, кезиндеги эски айтылышы делинет. ↑

Семизкент — азыркы Самаркент шаарынын эски өз аты. ↑

Ойрот — азыркы калмак аталган элдин эски өз аты. ↑

Бодон — ойр. бодо — кара мал, бодон — торпок. ↑

Даванъ — кыт. азыркы Фаргананын кытайча аталышы. ↑

Коңтаажы — кыргызча айтылышы, хунтайдзи. ↑

Араху — ойр. арак, кыргызда арак болгон эмес. ↑

¹ Ак үйлү — ак үйчөн, кадырлуу кепил. ↑

Сэк — ир—таж. ↑

¹Амаки — ир—таж. өз ага, тууган. ↑

Ак эгин — буудай, кара буудай, арпа, сулу. ↑

Кара эгин — жүгөрү, ак жүгөрү, таруу, конок. ↑

Алп Эр Тоңо — байыркы Улук Туран мамлекетин курган өкүмдар, перстер «Афросиаб» дешкен, ушул аталыш менен Римге таанылган. ↑

Кошон — Алп Эр Тоңонун үч ордосунун бири, кийинки заманына жараша персче «Худжанд» атыктырылып кеткен. ↑

Загыраш — тилге жараша бузулуп айтылган Загряжский. ↑

Перикана — эски аты, Фергана. ↑

Гузкент — эски аты, Өзгөн. ↑

Мар — уюктуу жыландардын пашасы. ↑

Пугач — Пугачев, Исхакты орустар салыштырып айткан. ↑

Падер — фарсиче, ата. ↑

Каратил — тилге ылайык бузулуп айтылышы, каратель. ↑

Жолборс кан — султан Бабыр, өз элиндеги атагы, жолборс фарсиче «бабер». ↑

Ингилиз — англис. ↑